Janubiy Amerika: tabiat zonalari, o‘lkalari va aholisi

Janubiy Amerikaning tekislik qismida tabiat zonalari kenglik bo‘yicha almashadi: ekvatorial o‘rmonlar, subekvatorial o‘rmonlar va savannalar, dashtlar, chalacho‘l va cho‘llar. Amazonka havzasidagi nam ekvatorial o‘rmon portugalcha selva (o‘rmon) deb ataladi, uning hududi Amazoniya deyiladi. Bu o‘rmonda daraxtlar ko‘p yarusli, lianalar chirmashib o‘sadi; geveya (kauchuk beradi), kakao, seyba va juda yengil bals daraxti o‘sadi. Hayvonlar ko‘pincha daraxtlarda yashashga moslashgan: maymunlar, yalqovlar, kolibri; daryolarda anakonda, piranya va kapibara uchraydi, o‘rmonda yaguar yashaydi. Subtropik iqlimli janubiy-sharqda pampa — daraxtsiz o‘tloq dashtlar, ularda hosildor qizil tuproqlar va nandu tuyaqushi, pampa bug‘usi yashaydi. Sovuq Peru oqimi ta’sirida Tinch okean sohilida Atakama cho‘li, janubda esa yog‘in kam yog‘adigan Patagoniya chalacho‘llari joylashgan. And tog‘larida zonalar balandlik bo‘yicha almashadi: ekvator yaqinida pastdan yuqoriga nam o‘rmonlar, tog‘ o‘rmonlari, past bo‘yli daraxt va butalar, paramos o‘tloqlari, so‘ngra qoyalar, qor va muzliklar. Har 1 000 m ko‘tarilganda harorat taxminan 6 °C pasayadi, shuning uchun qor chizig‘i ekvatorda taxminan 4 500–5 000 m dan boshlanadi. Tog‘ ekvatordan uzoqlashgan sari mintaqalar soni kamayadi, chunki tog‘ning o‘zi pastroq va iqlim sovuqroq bo‘ladi. Hayvonot dunyosida ko‘zoynakli ayiq, shinshilla, yovvoyi lamalar va tik yonbag‘irlarda kondor uchraydi.