ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Geografiya

Tabiat komplekslari va Yer aholisi

Darslar 9–10 · 2 ta dars · A. Soatov, A. Abdulqosimov, M. Mirakmalov. Geografiya (Materiklar va okeanlar tabiiy geografiyasi), 6-sinf, qayta ishlangan va to‘ldirilgan 6-nashr. «O‘qituvchi» NMIU, Toshkent, 2017
9

Tabiat komplekslari, ularning almashinishi va zonalligi

Darslik: 11- §, 27–28-betlar
MaqsadTabiat komponentlari, tabiat komplekslari, tabiat zonalari va balandlik mintaqalarini farqlash.
Yangi so‘zlar
tabiat kompleksi (landshaft) · natural complex (landscape)tabiat zonasi · natural zonebalandlik mintaqasi · altitudinal beltantropogen landshaft · anthropogenic landscape
Tushuntirish

Tog‘ jinslari, relyef, iqlim, suvlar, tuproq, o‘simlik va hayvonot olami tabiat komponentlaridir. Ular o‘zaro bog‘lanib, o‘ziga xos hududlarni — tabiat komplekslarini (landshaftlarni) hosil qiladi. Eng yirik tabiat kompleksi geografik qobiqdir, undan keyin materiklar va okeanlar, ular esa o‘lkalar, tabiiy geografik rayonlar va tabiat zonalariga bo‘linadi. Tabiat zonasi — o‘ziga xos iqlim, tuproq, o‘simlik va hayvonot olamiga ega yirik kompleks; nomi odatda o‘simlik qoplamidan olinadi (tayga, dasht, cho‘l). Masalan, mo‘tadil mintaqada 70° sharqiy uzunlik bo‘ylab shimoldan janubga ignabargli o‘rmon (tayga), aralash o‘rmon, keng bargli o‘rmon, o‘rmon-dasht, dasht, chalacho‘l va cho‘l almashinadi; mintaqa ichida zonalar okean bo‘ylaridan quruqlik ichkarisiga namlik kamayishi bilan almashadi. Tog‘larda tabiat komplekslari etakdan cho‘qqigacha almashadi (balandlik mintaqalari); tog‘ ekvatorga qancha yaqin va baland bo‘lsa, mintaqalar shuncha ko‘p bo‘ladi. Dunyo okeanida harorat, sho‘rlik va oqimlarga qarab 11 ta tabiat mintaqasi ajratiladi. Inson o‘zgartirgan komplekslar antropogen landshaftlar (dalalar, shaharlar) deyiladi.

💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Bozorda qovun-tarvuz, uzum, o‘rik va boshqa joylardan keltirilgan mevalar yonma-yon turadi. Har bir mahsulot o‘ziga mos issiqlik va yog‘in bor joyda yaxshi pishadi. Bola shunday qilib ovqat tarkibidagi narsalar qaysi tabiat mintaqasidan kelganini o‘ylay boshlaydi.

Kim ishlatadi

Agronom ekin turini zonaga qarab tanlaydi, qo‘riqxona xodimi hududning o‘simlik va hayvonlarini asraydi, turizm rejalashtiruvchisi sayohat joylarini tavsiflaydi.

Bugun sinab ko‘ring

Kechki ovqatdagi uchta mahsulotni tanlab, ularning qayerda o‘stirilishini oiladan so‘rang, atlasdan o‘sha joyni topib, u qaysi tabiat zonasida ekanini aniqlang.

Namunalar
Tayga — ignabargli o‘rmonlar zonasi (nom o‘simlikdan); cho‘l — o‘simlik siyrak, yog‘in kam bo‘lgan zona.
qor va muztog‘ o‘tloqlario‘rmontog‘ etagi: cho‘l yoki dasht
Tog‘da: etakda cho‘l yoki dasht, yuqoriroqda o‘rmon, undan yuqorida tog‘ o‘tloqlari, eng tepada qor va muz — balandlik mintaqalari.
Sinfda faoliyat

«Landshaft kartochkalari»: guruhlarga rasmlar (tayga, cho‘l, tundra, dala, shahar) beriladi; ular qaysi biri tabiiy, qaysi biri antropogen ekanini asoslab saralaydi.

Mashq
1
Tabiat komponentlarini sanang.
2
Dunyo okeanida ajratilgan 11 ta mintaqa: 1 ta ekvatorial va 5 turdagi mintaqadan ikkitadan (qutbiy, qutbyoni, mo‘tadil, subtropik, tropik). Hisoblab tekshiring.
3
Qaysi tabiat zonasi mo‘tadil iqlim mintaqasining o‘rta qismida (quruqlik ichkarisida) uchraydi?
4
Nima uchun ekvatorga yaqin baland tog‘da balandlik mintaqalari ko‘p bo‘ladi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliUstozlar kuni sovg‘asiHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →