ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Geografiya

Afrika: geografik o‘rni, tuzilishi va relyefi

Darslar 16–17 · 2 ta dars · A. Soatov, A. Abdulqosimov, M. Mirakmalov. Geografiya (Materiklar va okeanlar tabiiy geografiyasi), 6-sinf, qayta ishlangan va to‘ldirilgan 6-nashr. «O‘qituvchi» NMIU, Toshkent, 2017
16

Afrika materigining geografik o‘rni va o‘rganilish tarixi

Darslik: 18- §, 43–44-betlar
MaqsadAfrikaning geografik o‘rnini, chekka nuqtalarini va o‘rganilish tarixini bayon qilish.
Yangi so‘zlar
Afrika · AfricaGibraltar bo‘g‘izi · Strait of GibraltarSuvaysh kanali · Suez Canalsivilizatsiya beshigi · cradle of civilization
Tushuntirish

Afrika — maydoni taxminan 30 mln km² bo‘lgan ikkinchi yirik materik. U ekvator deyarli o‘rtasidan va bosh meridian g‘arbidan o‘tadigan yagona materik, shuning uchun to‘rt yarimsharda joylashgan; shimoliy chekkasi (Ras-Ben-Sakka burni) taxminan 37° sh. k., janubiy chekkasi (Igna burni) taxminan 35° j. k. da. G‘arbdagi eng chekka nuqta — Almadi burni (taxminan 17,5° g‘. u.), sharqdagi — Ras-Xafun burni (taxminan 51,4° sh. u.). Materik shimoldan janubga torayadi: shimolda eni taxminan 7 500 km, janubda 3 000 km. Yevropadan Gibraltar bo‘g‘izi, Osiyodan Suvaysh kanali ajratib turadi; sohillarini Atlantika va Hind okeanlari yuvadi, qirg‘oqlari kam parchalangan (taxminan 30 500 km). Yirik orol — Madagaskar, yirik yarimorol — Somali, yirik qo‘ltiq — Gvineya. Afrikada eng qadimgi odamlar izlari topilgan va Nil vodiysida ilk sivilizatsiyalardan biri paydo bo‘lgan (taxminan 6 000 yil avval). Materikni o‘rganishda Ibn Battuta (XIV asr), B. Diash (1488-yilda Yaxshi Umid burnini aylanib o‘tgan), V. da Gama (1498-yilda Hindistonga dengiz yo‘lini ochgan), D. Livingston (Zambezi, Viktoriya sharsharasi, Kalaxari) va G. Stenli (Viktoriya ko‘li, Kongo) muhim o‘rin tutadi. N. Vavilov 1926–1927-yillarda madaniy o‘simliklar namunalarini to‘plagan; Efiopiya qattiq bug‘doy vatani deb aniqlangan.

ekvatorGrinvichIgna burniRas Ben-SakkaAlmadi burniRas-Xafun
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Oila parvoz yo‘nalishi xaritasini ko‘radi: Afrikaga borish yo‘li dengizlar va cho‘llar ustidan o‘tadi. Materik qayerda joylashganini bilgan yo‘lovchi deraza tashqarisidagi manzarani xaritadagi bilan solishtira oladi.

Kim ishlatadi

Uchuvchi va navigator marshrutni qirg‘oqlar va dengizlarga qarab belgilaydi, savdogar mol yetkazish yo‘lini tanlaydi, tarixchi eski sayohatlarni xaritada kuzatadi.

Bugun sinab ko‘ring

Xaritada Toshkentdan Afrikadagi bitta shahargacha to‘g‘ri chiziq o‘tkazing va yo‘lda ustidan o‘tiladigan dengiz, cho‘l yoki tog‘larni yozib chiqing.

Namunalar
ekvator
Ekvator Afrikada Gabon, Kongo, KDR, Uganda, Keniya va Somali hududlaridan o‘tadi; shuning uchun materikning shimoliy va janubiy qismlari deyarli teng.
Igna burni 35° JYaxshi Umid burni
Igna burni (taxminan 35° j. k.) Afrikaning eng janubiy nuqtasi; Yaxshi Umid burni undan shimolroqda, taxminan 34°21′ j. k. da.
Sinfda faoliyat

«Chekka nuqtalar»: xaritada Afrikaning to‘rt chekka nuqtasini topib, koordinatalarini daftarga yozing va qaysi okean qirg‘og‘ida ekanini ayting.

Mashq
1
Nima uchun Afrika to‘rtta yarimsharda joylashgan deyiladi?
2
Afrika taxminan 37° sh. k. dan 35° j. k. gacha cho‘zilgan. Shimol–janub uzunligi necha daraja kenglik? Taxminan necha km (1° ≈ 111 km)?
3
Bartolomeu Diash 1488-yilda, Vasko da Gama 1498-yilda Afrikani janubdan aylanib o‘tdi. Ular orasida necha yil bor?
4
Nima uchun Afrika «sivilizatsiya beshigi» deyiladi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliBog‘ hosili tanaffusdan oldinHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →