ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Geografiya

Litosfera va materiklarning paydo bo‘lishi

Darslar 5–6 · 2 ta dars · A. Soatov, A. Abdulqosimov, M. Mirakmalov. Geografiya (Materiklar va okeanlar tabiiy geografiyasi), 6-sinf, qayta ishlangan va to‘ldirilgan 6-nashr. «O‘qituvchi» NMIU, Toshkent, 2017
5

Litosfera va Yer relyefi

Darslik: 6- §, 16–18-betlar
MaqsadLitosfera tuzilishini, Yer po‘sti turlarini va quruqlik hamda okean tubi relyef shakllarini bayon qilish.
Yangi so‘zlar
litosfera · lithosphere (stone shell)platforma · platform (stable crust block)relyef · relief (landforms)shelf · shelf (continental shallows)
Tushuntirish

Litosfera Yer po‘sti va yuqori mantiyaning ustki qismidan iborat. Po‘st bilan mantiya orasidagi chegarani xorvat seysmologi A. Mohorovichich 1909-yilda aniqlagan (darslikda 1914 deb yozilgan). Po‘stning ikki turi bor: kontinental (materik) po‘st tekisliklarda 35–40 km, yosh baland tog‘larda 55–70 km (Himolayda 70–80 km gacha) qalin, okean po‘sti esa 5–10 km, unda granit qatlami yo‘q. Po‘stning mustahkam qismlari — platformalar (tekisliklarga to‘g‘ri keladi, zilzila va vulqon kam), o‘ta harakatchan joylari — geosinklinal mintaqalar (Tinch okean «olovli halqasi», Himolay, O‘rta dengiz). Litosfera plitalarga bo‘lingan; odatda yettita yirik plita ajratiladi: Tinch okean, Shimoliy Amerika, Janubiy Amerika, Yevrosiyo, Afrika, Antarktida va Hind-Avstraliya plitasi. Plitalar chegaralarida tog‘lar, vulqonlar va zilzilalar paydo bo‘ladi. Quruqlikning asosiy relyef shakllari — tog‘lar va tekisliklar; eng baland nuqta Jomolungma (Everest) — 8 849 m (2020-yilda 8 848,86 m deb aniqlangan), quruqlikning eng past nuqtalaridan biri — O‘lik dengiz sohili (taxminan –430 m, sathi yildan-yilga pasaymoqda). Okean tubi: shelf (200 m gacha), materik yonbag‘ri (batial, 3 000 m gacha), abissal (6 000 m gacha) va chuqur botiqlar (6 000 m dan chuqur); eng chuqur joyi — Mariana botig‘i (taxminan 10 935 m).

dengiz sathishelf (200 m gacha)qiyalik (3000 m gacha)tubsiz zona (6000 m gacha)chuqur nov (6000 m dan chuqur)
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Oila avtobusda tog‘li tumanga boradi: yo‘l avval tekis, keyin ko‘tarilib, burilib boradi, haydovchi pastroq uzatmaga o‘tadi. Telefon xaritasining relef qatlamida tekislik och, tog‘lar to‘q rangda ko‘rinadi va shu bo‘yicha yo‘lning qiyinligini oldindan baholash mumkin.

Kim ishlatadi

Yo‘l quruvchi qiyalik va burilishlarni rejalaydi, geolog tog‘ jinslarini o‘rganadi, qutqaruvchi tog‘li hududda eng xavfsiz yo‘lni tanlaydi.

Bugun sinab ko‘ring

Telefon xaritasini relef ko‘rinishiga o‘tkazing yoki atlasdan foydalaning, yashash joyingiz atrofidagi tekis va baland joylarni toping va qayerda yo‘l qurish osonroq bo‘lishini ayting.

Namunalar
0204060804080Tekislik ostidaHimolay ostidaPo‘st qalinligi, km
Tekislikda po‘st qalinligi 40 km, Himolay ostida 80 km bo‘lsa, tog‘ ostida po‘st ikki baravar qalin.
Balandlik bo‘yicha: 200 m gacha — pasttekislik; 500–1 000 m — past tog‘; 1 000–2 000 m — o‘rtacha tog‘; 2 000–3 000 m — o‘rtacha baland tog‘; 3 000 m dan yuqori — baland tog‘. Pomirning 4 000–7 000 m li cho‘qqilari baland tog‘lardir.
Sinfda faoliyat

«Yer kesimi»: guruhlar rangli plastilin yoki qog‘ozdan Yer po‘sti, mantiya va yadroning kesimini yasab, materik va okean po‘stining qalinligini sm bilan nisbatda ko‘rsatadi.

Mashq
1
Yer po‘stining ikki turini va ularning qalinligini ayting.
2
Jomolungma balandligi 8 849 m, O‘lik dengiz sohili taxminan –430 m. Ular orasidagi balandlik farqi necha metr?
3
Mariana botig‘i chuqurligi taxminan 10 935 m. U Jomolungma (8 849 m) balandligidan necha metr ortiq?
4
Nima uchun Tinch okean atrofi «olovli halqa» deb ataladi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliFan kuni uchun stollarHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →