Litosfera va Yer relyefi
Litosfera Yer po‘sti va yuqori mantiyaning ustki qismidan iborat. Po‘st bilan mantiya orasidagi chegarani xorvat seysmologi A. Mohorovichich 1909-yilda aniqlagan (darslikda 1914 deb yozilgan). Po‘stning ikki turi bor: kontinental (materik) po‘st tekisliklarda 35–40 km, yosh baland tog‘larda 55–70 km (Himolayda 70–80 km gacha) qalin, okean po‘sti esa 5–10 km, unda granit qatlami yo‘q. Po‘stning mustahkam qismlari — platformalar (tekisliklarga to‘g‘ri keladi, zilzila va vulqon kam), o‘ta harakatchan joylari — geosinklinal mintaqalar (Tinch okean «olovli halqasi», Himolay, O‘rta dengiz). Litosfera plitalarga bo‘lingan; odatda yettita yirik plita ajratiladi: Tinch okean, Shimoliy Amerika, Janubiy Amerika, Yevrosiyo, Afrika, Antarktida va Hind-Avstraliya plitasi. Plitalar chegaralarida tog‘lar, vulqonlar va zilzilalar paydo bo‘ladi. Quruqlikning asosiy relyef shakllari — tog‘lar va tekisliklar; eng baland nuqta Jomolungma (Everest) — 8 849 m (2020-yilda 8 848,86 m deb aniqlangan), quruqlikning eng past nuqtalaridan biri — O‘lik dengiz sohili (taxminan –430 m, sathi yildan-yilga pasaymoqda). Okean tubi: shelf (200 m gacha), materik yonbag‘ri (batial, 3 000 m gacha), abissal (6 000 m gacha) va chuqur botiqlar (6 000 m dan chuqur); eng chuqur joyi — Mariana botig‘i (taxminan 10 935 m).
Oila avtobusda tog‘li tumanga boradi: yo‘l avval tekis, keyin ko‘tarilib, burilib boradi, haydovchi pastroq uzatmaga o‘tadi. Telefon xaritasining relef qatlamida tekislik och, tog‘lar to‘q rangda ko‘rinadi va shu bo‘yicha yo‘lning qiyinligini oldindan baholash mumkin.
Yo‘l quruvchi qiyalik va burilishlarni rejalaydi, geolog tog‘ jinslarini o‘rganadi, qutqaruvchi tog‘li hududda eng xavfsiz yo‘lni tanlaydi.
Telefon xaritasini relef ko‘rinishiga o‘tkazing yoki atlasdan foydalaning, yashash joyingiz atrofidagi tekis va baland joylarni toping va qayerda yo‘l qurish osonroq bo‘lishini ayting.
«Yer kesimi»: guruhlar rangli plastilin yoki qog‘ozdan Yer po‘sti, mantiya va yadroning kesimini yasab, materik va okean po‘stining qalinligini sm bilan nisbatda ko‘rsatadi.