ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Geografiya

Janubiy Amerika: o‘rni, relyefi, iqlimi va suvlari

Darslar 36–37 · 2 ta dars · A. Soatov, A. Abdulqosimov, M. Mirakmalov. Geografiya (Materiklar va okeanlar tabiiy geografiyasi), 6-sinf, qayta ishlangan va to‘ldirilgan 6-nashr. «O‘qituvchi» NMIU, Toshkent, 2017
36

Janubiy Amerikaning geografik o‘rni, o‘rganilish tarixi, geologik tuzilishi, foydali qazilmalari. Relyefi

Darslik: 38- §, 86–88-betlar
MaqsadJanubiy Amerikaning geografik o‘rnini, o‘rganilish tarixini, geologik tuzilishi, foydali qazilmalari va relyefini bayon qilish.
Yangi so‘zlar
And tog‘lari · the AndesAmazonka pasttekisligi · Amazon LowlandAkonkagua · AconcaguaGviana va Braziliya yassi tog‘liklari · Guiana and Brazilian Highlands
Tushuntirish

Janubiy Amerika butunlay G‘arbiy yarimsharda joylashgan; uning shimoliy qismini ekvator kesib o‘tadi, asosiy qismi Janubiy yarimsharda. Shimoliy chekkasi taxminan 12° sh. k., janubiy chekkasi (materik qismida) taxminan 54° j. k. da, shuning uchun shimoldan janubga taxminan 7 300 km; g‘arbdan sharqqa taxminan 5 000 km. Panama kanali Shimoliy va Janubiy Amerika orasidagi shartli chegara. Materikni shimolda Karib dengizi, g‘arbda Tinch okean, sharqda Atlantika okeani yuvadi. X. Kolumb 1492-yil 12-oktabrda San-Salvador oroliga yetib keldi (Amerika kashf etilgan sana deb hisoblanadi), lekin Hindistonga yetdim deb o‘ylagan; A. Vespuchchi (1499–1504) bu yerlar Yangi Dunyo ekanini aytdi va 1507-yildan nomi Amerika bo‘ldi. Materikni ilmiy o‘rganishda A. Gumboldt va E. Bonplanning xizmati katta. Janubiy Amerika qadimda Gondvana tarkibida bo‘lgan; platformaning cho‘kkan joylarida botiqlar (Amazonka, Orinoko, La-Plata), ko‘tarilganlarida yassi tog‘liklar (Gviana, Braziliya) bor; g‘arbda yosh And tog‘lari ko‘tarilgan, ular Tinch okean «olovli halqasi»ga kiradi: harakatdagi vulqonlar va kuchli zilzilalar bo‘lib turadi. And — dunyodagi eng uzun quruqlikdagi tog‘ tizimi (7 000 km dan ortiq); eng baland nuqtasi Akonkagua (6 961 m, Janubiy Amerikaning ham, G‘arbiy yarimsharning ham eng baland nuqtasi); eng baland harakatdagi vulqonlardan biri — Lyulyaylyako (taxminan 6 739 m). Foydali qazilmalar: And tog‘larida mis, qalay, qo‘rg‘oshin, oltin, kumush, selitra; Braziliya yassi tog‘ligida temir, marganes, olmos, uran; botiqlarda neft va gaz.

ekvatorAndlarAkonkaguaYaylyaylyakoTitikaka
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Baland tog‘li joyga borgan odamlar birinchi kunda tez charchaydi, chunki baland joyda havo siyrak bo‘ladi. Shuning uchun tajribali sayyohlar birinchi kuni dam oladi. Janubiy Amerikaning And tog‘lariga borgan mehmonlar ham shunday qiladi.

Kim ishlatadi

Tog‘ yo‘lboshchisi guruhni asta ko‘taradi, shifokor baland joyda o‘zini yomon his qilganlarga yordam beradi, uchuvchi salon bosimini nazorat qiladi.

Bugun sinab ko‘ring

Oilangizdan yoki tanishlardan balandroq joyga borib, o‘zini qanday his qilganini so‘rang va javoblarini qog‘ozga qisqa yozib qo‘ying.

Namunalar
0200040006000800069613812AkonkaguaTitikaka ko‘liBalandlik, m
Akonkagua (6 961 m) Titikaka ko‘lidan (3 812 m) taxminan 3 149 m baland; Titikaka — dunyodagi eng baland joylashgan yirik kemalar qatnaydigan ko‘l.
1492Kolumb1507«Amerika» nomi
Kolumb 1492-yilda San-Salvadorga yetdi, Amerika nomi 1507-yildan: 15 yil o‘tgan. Nom Vespuchchining Yangi Dunyo haqidagi yozuvlaridan keyin berilgan.
Sinfda faoliyat

«And bo‘ylab»: xaritada Venesuela–Kolumbiya–Ekvador–Peru–Boliviya–Chili–Argentina tog‘ tizmasini barmoq bilan kuzatib, har bir mamlakatning bitta tog‘ yoki vulqonini ayting.

Mashq
1
Janubiy Amerikaning eng baland nuqtasi va uning balandligini ayting.
2
Akonkagua 6 961 m, Titikaka ko‘li 3 812 m balandlikda. Farq necha metr?
3
Kolumb 1492-yilda, Amerika nomi esa 1507-yildan qo‘llangan. Orada necha yil bor?
4
Nima uchun And tog‘larida zilzilalar va vulqonlar ko‘p?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliUrug‘ sayohatchisiHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →