Old Osiyo
Old Osiyo Kichik Osiyo yarimoroli, Armaniston va Eron tog‘liklarini o‘z ichiga oladi; shimolda Sharqiy Yevropa, sharqda O‘rta Osiyo, janubi-sharqda Janubiy Osiyo, janubda Janubi-g‘arbiy Osiyo bilan chegaradosh. Zamini paleozoyda hosil bo‘lgan, alp burmalanishida qayta ko‘tarilgan va yosharganligi uchun u faol seysmik mintaqada joylashgan, zilzilalar tez-tez bo‘ladi. Relyefi asosan past va yassi tog‘liklar; g‘arb va janub chekkalarida pasttekisliklar bor. Pontiy, Tavr va Zagros tizmalari 3 700–4 400 m gacha, Kavkaz tog‘lari esa 5 000 m dan ham baland ko‘tariladi; Eron tog‘ligida Damovand (taxminan 5 610 m) — o‘lkaning eng baland so‘ngan vulqoni, Turkiyada Ararat (5 137 m). Darslikda eng baland nuqta Kavkazdagi Elbrus (5 642 m) deb yozilgan; u odatda Kavkaz tog‘lari tizimida hisoblanadi. Iqlimi: g‘arbda O‘rta dengiz iqlimi, janubi-sharqda subtropik kontinental. Shimolda qish –15 °C gacha, yoz +20…+24 °C; janubda qish +2…+10 °C, yoz +32 °C, ba’zan +45…+50 °C. Yog‘in ichki yassi tog‘liklarda juda kam (50–300 mm, Eron cho‘llarida 100 mm dan ham kam), dengizlarga qaragan tog‘ yonbag‘irlarida esa 1 000 mm va undan ko‘p. Daryolar: Kura, Aras, Karun, Xarirud, Atrek; ko‘llar: Van va Urmiya (Urmiya hozir deyarli qurib borayotgan sho‘r ko‘l). Tuproqlar och kashtan, qo‘ng‘ir, tog‘ o‘rmon va qumli cho‘l tuproqlar. O‘simliklar: eman, buk, yovvoyi tok, xandon pista, xurmo; hayvonlar: tog‘ qo‘yi, qoplon, jayron, chiyabo‘ri, cho‘l mushugi, qizil g‘oz.
Issiq va quruq o‘lkalardagi eski uylar qalin loy devorli, kichik derazali va ichki hovlili qilib qurilgan. Devor kunduzi issiqni sekin o‘tkazadi, hovli esa salqin saqlaydi. Bizning qadimiy shaharlarimizdagi uylar ham shunday mantiqqa asoslangan.
Me’mor issiq iqlimga mos bino loyihalaydi, quruvchi issiqlikni saqlaydigan material tanlaydi, gid eski binolarning ma’nosini tushuntiradi.
Uyda yoki maktabda qaysi xona yozda salqinroq ekanini aniqlang va buning sababi (deraza, devor, soya) nima bo‘lishi mumkinligini yozing.
«Old Osiyo xaritasi»: yozuvsiz xaritada Kichik Osiyo, Armaniston va Eron tog‘liklari, Zagros, Tavr, Kura, Aras va Van ko‘lini belgilang.