☰ Mundarija · Geografiya

Old Osiyo. Umumlashtiruvchi takrorlash

Darslar 65–66 · 2 ta dars · A. Soatov, A. Abdulqosimov, M. Mirakmalov. Geografiya (Materiklar va okeanlar tabiiy geografiyasi), 6-sinf, qayta ishlangan va to‘ldirilgan 6-nashr. «O‘qituvchi» NMIU, Toshkent, 2017
65

Old Osiyo

Darslik: 67- §, 149-bet
MaqsadOld Osiyoning o‘rni, relyefi, iqlimi, suvlari, tuproq va jonivorlarini tavsiflash.
Yangi so‘zlar
Kichik Osiyo yarimoroli · Asia Minor (Anatolia)Eron tog‘ligi · Iranian PlateauZagros · ZagrosArmaniston tog‘ligi · Armenian Highlands
Tushuntirish

Old Osiyo Kichik Osiyo yarimoroli, Armaniston va Eron tog‘liklarini o‘z ichiga oladi; shimolda Sharqiy Yevropa, sharqda O‘rta Osiyo, janubi-sharqda Janubiy Osiyo, janubda Janubi-g‘arbiy Osiyo bilan chegaradosh. Zamini paleozoyda hosil bo‘lgan, alp burmalanishida qayta ko‘tarilgan va yosharganligi uchun u faol seysmik mintaqada joylashgan, zilzilalar tez-tez bo‘ladi. Relyefi asosan past va yassi tog‘liklar; g‘arb va janub chekkalarida pasttekisliklar bor. Pontiy, Tavr va Zagros tizmalari 3 700–4 400 m gacha, Kavkaz tog‘lari esa 5 000 m dan ham baland ko‘tariladi; Eron tog‘ligida Damovand (taxminan 5 610 m) — o‘lkaning eng baland so‘ngan vulqoni, Turkiyada Ararat (5 137 m). Darslikda eng baland nuqta Kavkazdagi Elbrus (5 642 m) deb yozilgan; u odatda Kavkaz tog‘lari tizimida hisoblanadi. Iqlimi: g‘arbda O‘rta dengiz iqlimi, janubi-sharqda subtropik kontinental. Shimolda qish –15 °C gacha, yoz +20…+24 °C; janubda qish +2…+10 °C, yoz +32 °C, ba’zan +45…+50 °C. Yog‘in ichki yassi tog‘liklarda juda kam (50–300 mm, Eron cho‘llarida 100 mm dan ham kam), dengizlarga qaragan tog‘ yonbag‘irlarida esa 1 000 mm va undan ko‘p. Daryolar: Kura, Aras, Karun, Xarirud, Atrek; ko‘llar: Van va Urmiya (Urmiya hozir deyarli qurib borayotgan sho‘r ko‘l). Tuproqlar och kashtan, qo‘ng‘ir, tog‘ o‘rmon va qumli cho‘l tuproqlar. O‘simliklar: eman, buk, yovvoyi tok, xandon pista, xurmo; hayvonlar: tog‘ qo‘yi, qoplon, jayron, chiyabo‘ri, cho‘l mushugi, qizil g‘oz.

Namunalar
Damovand 5 610 m, Ararat 5 137 m: Damovand 473 m baland.
Janubda yoz +32 °C, qish +2 °C bo‘lsa, yillik farq 30 °C — kontinental iqlim belgisi.
Sinfda faoliyat

«Old Osiyo xaritasi»: yozuvsiz xaritada Kichik Osiyo, Armaniston va Eron tog‘liklari, Zagros, Tavr, Kura, Aras va Van ko‘lini belgilang.

Mashq
1
Old Osiyo qaysi yarimorol va tog‘liklarni o‘z ichiga oladi?
2
Damovand 5 610 m, Ararat 5 137 m. Farq necha metr?
3
Old Osiyoning g‘arbida qanday iqlim hukmron?
4
Nima uchun Old Osiyoda zilzilalar ko‘p?