ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Geografiya

Avstraliya: o‘rni, relyefi, iqlimi va tabiati

Darslar 27–28 · 2 ta dars · A. Soatov, A. Abdulqosimov, M. Mirakmalov. Geografiya (Materiklar va okeanlar tabiiy geografiyasi), 6-sinf, qayta ishlangan va to‘ldirilgan 6-nashr. «O‘qituvchi» NMIU, Toshkent, 2017
27

Avstraliyaning geografik o‘rni, o‘rganilish tarixi, geologik tuzilishi, foydali qazilmalari. Relyefi

Darslik: 29- §, 67–69-betlar
MaqsadAvstraliyaning geografik o‘rnini, o‘rganilish tarixini, geologik tuzilishi, foydali qazilmalari va relyefini bayon qilish.
Yangi so‘zlar
Avstraliya · Australiamaterik-orol · island-continentKatta Suvayirg‘ich tizma · Great Dividing Rangekrik · creek (dry river bed)
Tushuntirish

Avstraliya — eng kichik materik (maydoni taxminan 7,6–7,7 mln km²), butunlay Janubiy yarimsharda joylashgan; nomi lotincha «australis» — janubiy. Uning o‘rtasidan Janubiy tropik o‘tadi; Hind va Tinch okean suvlari o‘rab turadi, boshqa materiklardan uzoq, shuning uchun uni materik-orol deb ham atashadi. Aholi yashaydigan materiklar ichida u eng keyin kashf etilgan: 1606-yilda niderlandiyalik V. Yanszon Keyp-York yarimorolini ko‘rgan, o‘sha yili L. Torres, 1642-yilda A. Tasman, 1770-yilda J. Kuk sharqiy qirg‘oqni o‘rgangan. Avstraliya qadimda Gondvananing bir qismi bo‘lgan; uning asosi qadimgi mustahkam platforma, shuning uchun kuchli zilzila va vulqon yo‘q. Foydali qazilmalar: temir rudasi, boksit, litiy, qo‘rg‘oshin, rux, mis, nikel, oltin, uran, ko‘mir, neft va gaz; ko‘pi yer yuzasiga yaqin bo‘lgani uchun ochiq usulda qazib olinadi. Relyef uch qismdan iborat: G‘arbiy Avstraliya yassi tog‘ligi (Makdonnell tog‘lari, Zil cho‘qqisi taxminan 1 531 m), Markaziy pasttekislik (Eyr-Nord ko‘li — taxminan –15 m, materikning eng past nuqtasi; quruq daryo o‘zanlari — kriklar) va sharqdagi Katta Suvayirg‘ich tizma (eng baland nuqta — Kossyushko tog‘i, 2 228 m, Avstraliya Alplarida).

Janub tropigiKatta suvayirg‘ich tizmaKeyp-YorkKosciuszkoEyr ko‘liZeil
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Ob-havo dasturida bola yanvar oyida Avstraliya shahrida issiq yoz kuni, bizda esa qish ekanini ko‘radi. Janubiy yarimsharda fasllar bizdagiga teskari bo‘lgani uchun u yerda yangi yil issiq paytga to‘g‘ri keladi.

Kim ishlatadi

Uchuvchi qarama-qarshi yarimsharlarga parvozni rejalaydi, geolog foydali qazilma izlaydi, sayyohlik agenti mehmonlarga mos mavsumni aytadi.

Bugun sinab ko‘ring

Globus yoki xaritada Avstraliyani toping, u ekvatorning qaysi tomonida ekanini aniqlang va hozir u yerda qaysi fasl bo‘lishi mumkinligini ayting.

Namunalar
−500050010001500200025002228−15KosciuszkoEyr ko‘li (shimoliy)Balandlik, m
Kossyushko tog‘i (2 228 m) Avstraliyaning eng baland nuqtasi, Eyr-Nord ko‘li (–15 m) eng past nuqtasi: farq 2 243 m.
Puncak Jaya
Okeaniyadagi Yangi Gvineya oroli Avstraliya shelfida yotadi va qadimda unga tutash bo‘lgan; Jaya cho‘qqisi (taxminan 4 884 m) Okeaniyaning eng baland nuqtasi.
Sinfda faoliyat

«Kashfiyot xronikasi»: sinf 1606, 1642, 1770-yillar uchun uchta stansiya (Yanszon, Tasman, Kuk) tashkil qilib, har birida xaritada yo‘lni ko‘rsatadi.

Mashq
1
Avstraliyani nima uchun «materik-orol» deyishadi?
2
Kossyushko tog‘i 2 228 m, Eyr-Nord ko‘li –15 m. Materik ichidagi balandlik farqi necha metr?
3
Yanszon Avstraliyaga 1606-yilda, Tasman 1642-yilda yetib keldi. Ular orasida necha yil bor?
4
Nima uchun Avstraliyada kuchli zilzila va vulqonlar yo‘q?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliTog‘oradagi yuk qayig‘iHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →