O‘rta Yevropa
O‘rta Yevropa kichik o‘lkasining eng muhim tabiiy oblasti — Alp–Karpat tog‘lari. Ular Yevropadagi eng baland va yosh tog‘lar bo‘lib, alp burmalanishida ko‘tarilgan. Alp tog‘lari g‘arbdan sharqqa taxminan 1 200 km yoy shaklida cho‘zilgan; eng baland cho‘qqisi — g‘arbdagi Monblan (taxminan 4 806 m; darslikda 4 807 m, o‘lchovlar yildan yilga ozgina o‘zgaradi). Iqlimi mo‘tadil: qishi yumshoq, yozi salqin, yog‘in yiliga 2 000–3 000 mm. Balandda doimiy qor va muzliklar bor, ular Reyn, Rona, Adije, Drava daryolarini to‘yintiradi; ammo global isish tufayli Alp muzliklari tez kichrayib bormoqda. Yonbag‘irlar buk va eman o‘rmonlari bilan qoplangan, undan yuqorida igna bargli o‘rmonlar va alp o‘tloqlari. Karpat tog‘lari taxminan 1 500 km uzunlikda yoy hosil qiladi, o‘rtacha balandligi 800–1 200 m, eng baland cho‘qqisi Baland Tatradagi Gerlaxovski-Shtit (2 655 m). Ular uch qismga bo‘linadi: G‘arbiy, Sharqiy va Janubiy Karpat. Ularda neft, gaz, ko‘mir, temir va marganes rudalari, osh tuzi bor. Iqlimi Alpnikidan kontinentalroq: yanvar –3…–5 °C, yoz tog‘ etaklarida +17…+20 °C, yog‘in 800–1 000 mm. Karpatning eng katta boyligi — tog‘ o‘rmonlari, shuning uchun uni «o‘rmonli Karpat» deyishadi. Baland yerlardagi yaylovlar planinalar deyiladi; pasttekislikdagi dashtlar — pushta. Hayvonlari: qo‘ng‘ir ayiq, to‘ng‘iz, silovsin, olmaxon.
Kuchli yomg‘irdan keyin o‘tsiz yalang yon bag‘irdan loyqa suv oqib tushadi, o‘rmonli yonbag‘irda esa daraxt ildizlari tuproqni ushlab turadi. Shuning uchun tog‘li hududlarda o‘rmonlar sel va ko‘chkidan himoya qiladi.
O‘rmonchi yon bag‘irni daraxt bilan mustahkamlaydi, tog‘ yo‘llari muhandisi sel xavfini hisobga oladi, gidrolog yomg‘ir oqimini kuzatadi.
Sug‘organdan yoki yomg‘irdan keyin hovli yoki ko‘chada yalang tuproqli va o‘tli joyni solishtiring va qaysi biri ko‘proq loyqa bo‘lganini yozing.
«Ikki tog‘»: Alp va Karpatni taqqoslovchi jadval tuzing — uzunligi, eng baland cho‘qqisi, yog‘in miqdori, o‘rmonlari.