ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Geografiya

O‘rta va Sharqiy Yevropa

Darslar 59–60 · 2 ta dars · A. Soatov, A. Abdulqosimov, M. Mirakmalov. Geografiya (Materiklar va okeanlar tabiiy geografiyasi), 6-sinf, qayta ishlangan va to‘ldirilgan 6-nashr. «O‘qituvchi» NMIU, Toshkent, 2017
59

O‘rta Yevropa

Darslik: 61- §, 138–139-betlar
MaqsadO‘rta Yevropaning Alp–Karpat tog‘lari tabiatini (o‘rni, balandligi, iqlimi, o‘simligi, hayvonlari) tavsiflash.
Yangi so‘zlar
Alp tog‘lari · the AlpsMonblan · Mont BlancKarpat tog‘lari · the Carpathiansplanina (yaylov) · planina (mountain pasture)
Tushuntirish

O‘rta Yevropa kichik o‘lkasining eng muhim tabiiy oblasti — Alp–Karpat tog‘lari. Ular Yevropadagi eng baland va yosh tog‘lar bo‘lib, alp burmalanishida ko‘tarilgan. Alp tog‘lari g‘arbdan sharqqa taxminan 1 200 km yoy shaklida cho‘zilgan; eng baland cho‘qqisi — g‘arbdagi Monblan (taxminan 4 806 m; darslikda 4 807 m, o‘lchovlar yildan yilga ozgina o‘zgaradi). Iqlimi mo‘tadil: qishi yumshoq, yozi salqin, yog‘in yiliga 2 000–3 000 mm. Balandda doimiy qor va muzliklar bor, ular Reyn, Rona, Adije, Drava daryolarini to‘yintiradi; ammo global isish tufayli Alp muzliklari tez kichrayib bormoqda. Yonbag‘irlar buk va eman o‘rmonlari bilan qoplangan, undan yuqorida igna bargli o‘rmonlar va alp o‘tloqlari. Karpat tog‘lari taxminan 1 500 km uzunlikda yoy hosil qiladi, o‘rtacha balandligi 800–1 200 m, eng baland cho‘qqisi Baland Tatradagi Gerlaxovski-Shtit (2 655 m). Ular uch qismga bo‘linadi: G‘arbiy, Sharqiy va Janubiy Karpat. Ularda neft, gaz, ko‘mir, temir va marganes rudalari, osh tuzi bor. Iqlimi Alpnikidan kontinentalroq: yanvar –3…–5 °C, yoz tog‘ etaklarida +17…+20 °C, yog‘in 800–1 000 mm. Karpatning eng katta boyligi — tog‘ o‘rmonlari, shuning uchun uni «o‘rmonli Karpat» deyishadi. Baland yerlardagi yaylovlar planinalar deyiladi; pasttekislikdagi dashtlar — pushta. Hayvonlari: qo‘ng‘ir ayiq, to‘ng‘iz, silovsin, olmaxon.

Alp tog‘lariKarpat tog‘lariMon-BlanGerlax
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Kuchli yomg‘irdan keyin o‘tsiz yalang yon bag‘irdan loyqa suv oqib tushadi, o‘rmonli yonbag‘irda esa daraxt ildizlari tuproqni ushlab turadi. Shuning uchun tog‘li hududlarda o‘rmonlar sel va ko‘chkidan himoya qiladi.

Kim ishlatadi

O‘rmonchi yon bag‘irni daraxt bilan mustahkamlaydi, tog‘ yo‘llari muhandisi sel xavfini hisobga oladi, gidrolog yomg‘ir oqimini kuzatadi.

Bugun sinab ko‘ring

Sug‘organdan yoki yomg‘irdan keyin hovli yoki ko‘chada yalang tuproqli va o‘tli joyni solishtiring va qaysi biri ko‘proq loyqa bo‘lganini yozing.

Namunalar
01000200030004000500048062655Mon-BlanGerlaxBalandlik, m
Monblan (4 806 m) Gerlaxovski-Shtitdan (2 655 m) taxminan 2 151 m baland.
05001000150012001500Alp yoyiKarpat yoyiUzunligi, km
Alp yoyi 1 200 km, Karpat yoyi 1 500 km: Karpat 300 km uzunroq.
Sinfda faoliyat

«Ikki tog‘»: Alp va Karpatni taqqoslovchi jadval tuzing — uzunligi, eng baland cho‘qqisi, yog‘in miqdori, o‘rmonlari.

Mashq
1
Alp tog‘larining eng baland cho‘qqisi qaysi?
2
Monblan 4 806 m, Gerlaxovski-Shtit 2 655 m. Farq necha metr?
3
Karpat nima uchun «o‘rmonli Karpat» deyiladi?
4
Nima uchun Karpat iqlimi Alpnikidan kontinentalroq va quruqroq?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliBobo-buvilar uchun kitobchaHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →