ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Geografiya

Yevrosiyo: balandlik mintaqalari, aholisi va siyosiy xaritasi

Darslar 55–56 · 2 ta dars · A. Soatov, A. Abdulqosimov, M. Mirakmalov. Geografiya (Materiklar va okeanlar tabiiy geografiyasi), 6-sinf, qayta ishlangan va to‘ldirilgan 6-nashr. «O‘qituvchi» NMIU, Toshkent, 2017
55

Balandlik mintaqalari

Darslik: 57- §, 131–132-betlar
MaqsadYevrosiyo tog‘laridagi balandlik mintaqalarining paydo bo‘lish sabablarini tushuntirish; Himolay, Alp va Kavkazni taqqoslash.
Yangi so‘zlar
balandlik mintaqalari · altitudinal beltsteraya · teraisubalp o‘tloqlari · subalpine meadowsqor chizig‘i · snow line
Tushuntirish

Yevrosiyo hududining deyarli yarmi tog‘lardan iborat. Tog‘da balandlik mintaqalari harorat va namlik balandlik bilan o‘zgarishi tufayli paydo bo‘ladi: har 1 000 m ko‘tarilganda harorat taxminan 6 °C pasayadi. Mintaqalar soni tog‘ning geografik o‘rniga, balandligiga, yo‘nalishiga va nam shamollarga qaratilganligiga bog‘liq. Eng quyi mintaqa har doim tog‘ joylashgan tabiat zonasiga mos keladi. Himolayning janubiy yonbag‘rida (taxminan 28° sh. k., 85° sh. u.) mintaqalar eng ko‘p: etagida botqoqli changalzor — teraya (bambuk, palma), undan yuqorida tropik nam o‘rmonlar, doimiy yashil o‘rmonlar, keng bargli o‘rmonlar, igna bargli o‘rmonlar, subalp va alp o‘tloqlari, eng tepada qor va muzliklar. Alp tog‘larida (taxminan 46° sh. k., 10° sh. u.) mintaqalar kamroq: keng bargli va igna bargli o‘rmonlar, subalp va alp o‘tloqlari, qor. Kavkazning shimoliy yonbag‘rida dasht, o‘rmon-dasht, aralash va igna bargli o‘rmonlar, o‘tloqlar va muzliklar bor. Umuman, mintaqalar soni qutbdan ekvator tomon ortadi: qutbda tog‘da bitta, taygada uchta, dashtda yettitagacha mintaqa bo‘lishi mumkin. Terayada iqlim yiliga ikki marta hosil olishga imkon beradi: yozda sholi va jut, qishda bug‘doy va arpa. Ural tog‘larida esa ham kenglik zonalligi, ham balandlik mintaqalari ko‘rinadi, chunki ular shimoldan janubga uzoq cho‘zilgan.

qor va muzliklarsubalp va alp o‘tloqlarininabargli o‘rmonlarkeng bargli o‘rmonlardoimiy yashil o‘rmonlartropik nam o‘rmonlarterai (botqoq jungli)
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Tog‘ kurortida pastda daraxtlar yashil bo‘lsa-da, tepada qor yotadi, shuning uchun chang‘i yo‘llari baland joyga quriladi. Bahorda tog‘ning etagi yashil, cho‘qqisi oq bo‘lib qoladi. Balandlikka qarab tabiat qatlamlari shunday o‘zgaradi.

Kim ishlatadi

Chang‘i yo‘llari xodimi qor holatini kuzatadi, tog‘ sinoptigi ob-havoni bashorat qiladi, bog‘bon pastroq joyda daraxt parvarishlaydi.

Bugun sinab ko‘ring

Tog‘ rasmiga (kitobdagi yoki telefondagi) qarang va bog‘, yaylov va chang‘i yo‘lini qaysi balandlikka qo‘yishingizni belgilab, sababini yozing.

Namunalar
balandlik, km°C12341020300–6 °C / km10 °C
Himolay etagida +28 °C bo‘lsa, 3 000 m da taxminan 28 − 3×6 = 10 °C bo‘ladi.
Kavkaz shimoliy yonbag‘ri dashtdan boshlanadi, Himolay janubiy yonbag‘ri esa tropik changalzordan.
Sinfda faoliyat

«Tog‘ kesimi»: Himolay janubiy yonbag‘rini chizing, pastdan yuqoriga kamida beshta mintaqani yozing va har biriga bitta o‘simlik nomini qo‘ying.

Mashq
1
Tog‘larda balandlik mintaqalari nima uchun paydo bo‘ladi?
2
Dengiz sathida +30 °C. Har 1 000 m da 6 °C pasaysa, 5 000 m da necha °C bo‘ladi?
3
Teraya nima va uning xo‘jalik ahamiyati nimada?
4
Nima uchun Himolayda Alpdagidan ko‘proq balandlik mintaqasi bor?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliEski g‘ishtdan doira gulzorHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →