☰ Mundarija · Geografiya

Yevrosiyo: balandlik mintaqalari, aholisi va siyosiy xaritasi

Darslar 55–56 · 2 ta dars · A. Soatov, A. Abdulqosimov, M. Mirakmalov. Geografiya (Materiklar va okeanlar tabiiy geografiyasi), 6-sinf, qayta ishlangan va to‘ldirilgan 6-nashr. «O‘qituvchi» NMIU, Toshkent, 2017
55

Balandlik mintaqalari

Darslik: 57- §, 131–132-betlar
MaqsadYevrosiyo tog‘laridagi balandlik mintaqalarining paydo bo‘lish sabablarini tushuntirish; Himolay, Alp va Kavkazni taqqoslash.
Yangi so‘zlar
balandlik mintaqalari · altitudinal beltsteraya · teraisubalp o‘tloqlari · subalpine meadowsqor chizig‘i · snow line
Tushuntirish

Yevrosiyo hududining deyarli yarmi tog‘lardan iborat. Tog‘da balandlik mintaqalari harorat va namlik balandlik bilan o‘zgarishi tufayli paydo bo‘ladi: har 1 000 m ko‘tarilganda harorat taxminan 6 °C pasayadi. Mintaqalar soni tog‘ning geografik o‘rniga, balandligiga, yo‘nalishiga va nam shamollarga qaratilganligiga bog‘liq. Eng quyi mintaqa har doim tog‘ joylashgan tabiat zonasiga mos keladi. Himolayning janubiy yonbag‘rida (taxminan 28° sh. k., 85° sh. u.) mintaqalar eng ko‘p: etagida botqoqli changalzor — teraya (bambuk, palma), undan yuqorida tropik nam o‘rmonlar, doimiy yashil o‘rmonlar, keng bargli o‘rmonlar, igna bargli o‘rmonlar, subalp va alp o‘tloqlari, eng tepada qor va muzliklar. Alp tog‘larida (taxminan 46° sh. k., 10° sh. u.) mintaqalar kamroq: keng bargli va igna bargli o‘rmonlar, subalp va alp o‘tloqlari, qor. Kavkazning shimoliy yonbag‘rida dasht, o‘rmon-dasht, aralash va igna bargli o‘rmonlar, o‘tloqlar va muzliklar bor. Umuman, mintaqalar soni qutbdan ekvator tomon ortadi: qutbda tog‘da bitta, taygada uchta, dashtda yettitagacha mintaqa bo‘lishi mumkin. Terayada iqlim yiliga ikki marta hosil olishga imkon beradi: yozda sholi va jut, qishda bug‘doy va arpa. Ural tog‘larida esa ham kenglik zonalligi, ham balandlik mintaqalari ko‘rinadi, chunki ular shimoldan janubga uzoq cho‘zilgan.

Namunalar
Himolay etagida +28 °C bo‘lsa, 3 000 m da taxminan 28 − 3×6 = 10 °C bo‘ladi.
Kavkaz shimoliy yonbag‘ri dashtdan boshlanadi, Himolay janubiy yonbag‘ri esa tropik changalzordan.
Sinfda faoliyat

«Tog‘ kesimi»: Himolay janubiy yonbag‘rini chizing, pastdan yuqoriga kamida beshta mintaqani yozing va har biriga bitta o‘simlik nomini qo‘ying.

Mashq
1
Tog‘larda balandlik mintaqalari nima uchun paydo bo‘ladi?
2
Dengiz sathida +30 °C. Har 1 000 m da 6 °C pasaysa, 5 000 m da necha °C bo‘ladi?
3
Teraya nima va uning xo‘jalik ahamiyati nimada?
4
Nima uchun Himolayda Alpdagidan ko‘proq balandlik mintaqasi bor?