☰ Mundarija · Geografiya

Shimoliy Amerika: tabiat zonalari va o‘lkalari

Darslar 43–44 · 2 ta dars · A. Soatov, A. Abdulqosimov, M. Mirakmalov. Geografiya (Materiklar va okeanlar tabiiy geografiyasi), 6-sinf, qayta ishlangan va to‘ldirilgan 6-nashr. «O‘qituvchi» NMIU, Toshkent, 2017
43

Shimoliy Amerikaning tabiat zonalari va balandlik mintaqalari

Darslik: 45- §, 104–105-betlar
MaqsadShimoliy Amerikaning tabiat zonalarini va ularning o‘simlik hamda hayvonlarini sanash; balandlik mintaqalarini tushuntirish.
Yangi so‘zlar
arktika cho‘llari · arctic desertstayga · taigapreriya (dasht) · prairie (steppe)sekvoyya · sequoia (redwood)
Tushuntirish

Buyuk ko‘llardan shimolda tabiat zonalari kenglik bo‘yicha, janubda esa ko‘proq meridian yo‘nalishida almashadi, chunki g‘arbda baland tog‘lar bor. Eng shimolda Grenlandiya va Kanada Arktika orollarida arktika cho‘llari joylashgan: qishi –35 °C dan ham sovuq, yozi +5 °C dan past; o‘simlik faqat mox va lishayniklar, hayvonlari oq ayiq, morj, qo‘yho‘kiz. Undan janubda tundra va o‘rmon-tundra, so‘ng ulkan tayga keladi; tayga qora va oq qarag‘ay, tilog‘och, pixta o‘rmonlaridan iborat, unda los, ayiq, bo‘ri, silovsin yashaydi. Tinch okean sohilida nam iqlimda daraxtlar 80–100 m gacha o‘sadi: duglas qarag‘ayi, sekvoyya. Sharqiy qismda aralash va keng bargli o‘rmonlar (eman, buk, zarang) bor; qizil zarang barglari Kanada ramzi. Markazda preriya va dashtlar, ularda bizon yurgan, hozir esa asosan dalalar. G‘arbiy-janubda chalacho‘l va cho‘llar: qora shuvoq, kaktus, yukka; janubi-sharqda nam musson o‘rmonlari va savannalar. Tog‘larda balandlik mintaqalari: pastda o‘rmon, undan yuqorida igna bargli o‘rmon, tog‘ o‘tloqlari va qorli cho‘qqilar; tog‘ qo‘yi, qor echkisi, grizli ayig‘i va puma shu yerda yashaydi.

Namunalar
Arktika cho‘llarida qishda –35 °C, yozda +5 °C gacha: harorat farqi 5 + 35 = 40 °C.
Taygada qarag‘ay va tilog‘och o‘sadi, preriyada esa daraxt kam, ko‘pincha baland o‘t; sababi — dashtda yog‘in kamroq.
Sinfda faoliyat

«Zonalar qatori»: shimoldan janubga zonalarni qog‘oz chiziqqa yozing va har biriga bitta hayvon rasmini yoki nomini qo‘ying; keyin sinfdoshingizga ko‘rsatib, bu hayvon qaysi zonada yashashini so‘rang.

Mashq
1
Qo‘yho‘kiz va oq ayiq qaysi zonada yashaydi?
2
Arktika cho‘lida qishda –35 °C, yozda +5 °C. Ular orasidagi farq necha daraja?
3
Sekvoyya qaysi zonada o‘sadi va balandligi qancha?
4
Nima uchun Buyuk tekisliklarda daraxt kam, o‘t ko‘p?