ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Geografiya

Geografik qobiq va uning rivojlanishi

Darslar 3–4 · 2 ta dars · A. Soatov, A. Abdulqosimov, M. Mirakmalov. Geografiya (Materiklar va okeanlar tabiiy geografiyasi), 6-sinf, qayta ishlangan va to‘ldirilgan 6-nashr. «O‘qituvchi» NMIU, Toshkent, 2017
3

Geografik qobiqning chegaralari, xususiyatlari

Darslik: 3- §, 10–11-betlar
MaqsadGeografik qobiqning tarkibi, chegaralari va asosiy xususiyatlarini aytib berish.
Yangi so‘zlar
geografik qobiq · geographic envelopebiosfera · biosphere (the living shell)ozon pardasi · ozone layermodda almashinuvi · exchange of matter
Tushuntirish

Geografik qobiq — o‘zaro ta’sirda bo‘lgan to‘rtta qismning yaxlit birligi: atmosferaning quyi qatlami (troposfera), litosferaning ustki g‘ovak qatlami, butun gidrosfera va biosfera. Olimlar uning qalinligini ko‘pincha 30–35 km deb hisoblaydi; darslikka ko‘ra yuqori chegarasi ozon pardasi yaqinidan, pastki chegarasi g‘ovak jinslar tagidan o‘tadi (chegarani turli olimlar turlicha belgilaydi). Ozon pardasi Yerdagi tirik organizmlarni Quyoshning ultrabinafsha nurlaridan saqlaydi. Qobiqning uchta asosiy xususiyati bor: qismlari doimo bir-biriga ta’sir qiladi; modda va energiya almashinib turadi; unda hayot, jumladan inson jamiyati mavjud. Jarayonlarning asosiy qismi Quyosh energiyasi, kamroq qismi Yerning ichki energiyasi hisobiga ro‘y beradi. Modda almashinuvi tezligi turlicha: okean suvi taxminan 3 000 yilda bir marta yangilansa, atmosferadagi nam atigi 10 kunda yangilanadi. Qobiqning vertikal tuzilishi qismlarning balandlik bo‘ylab joylashuvi, gorizontal tuzilishi esa iqlim mintaqalari va tabiat zonalarining kenglik bo‘ylab almashinishida ko‘rinadi.

troposferalitosferaningg‘ovak qismibutun gidrosferabiosferaGeografik qobiq
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Mahalladagi bog‘da sug‘orish suvi tuproqqa singadi, daraxt uni ildizi bilan so‘radi va barglari orqali bug‘ sifatida havoga qaytaradi. Bir bog‘ning o‘zida havo, suv, tuproq va tirik organizmlar bir-biriga bog‘liq bo‘lib ishlaydi. Shuning uchun bog‘ga bir xil suv quyilsa ham, issiq kunda u tezroq qurib qoladi.

Kim ishlatadi

Dehqon hosil uchun suv va tuproqni birga hisobga oladi, ekolog tabiatdagi bog‘liqliklarni o‘rganadi, ob-havo xizmati havo va suv aylanishini kuzatadi.

Bugun sinab ko‘ring

Uydagi o‘simlik yoki hovlidagi daraxtni ko‘ring va qog‘ozga to‘rt narsani yozing: unga havodan nima tegadi, suvdan nima, tuproq yoki toshdan nima, tirik mavjudotlardan nima.

Namunalar
Daryo suvi bug‘lanadi (gidrosfera → atmosfera)Yomg‘ir tuproqqa singadi (litosfera)O‘simlik suvni oladi (biosfera)
Daryo suvi bug‘lanib bulutga aylanadi (gidrosfera → atmosfera), yomg‘ir bo‘lib yerga tushadi va tuproqqa singadi (litosfera), o‘simlik uni shimadi (biosfera): to‘rt qism o‘zaro bog‘langan.
Tog‘ etagidan cho‘qqigacha tabiat o‘zgaradi (vertikal tuzilish); ekvatordan qutbga yo‘nalishda o‘rmon, dasht, cho‘l, tundra almashadi (gorizontal tuzilish).
Sinfda faoliyat

«To‘rt qism zanjiri»: to‘rt guruh atmosfera, litosfera, gidrosfera, biosferani ifodalaydi. Ular suv tomchisi yo‘lini navbat bilan aytib, har bir qismdan o‘tishini ko‘rsatadi.

Mashq
1
Geografik qobiq qaysi to‘rt qismdan iborat?
2
Okean suvi 3 000 yilda bir marta yangilansa, 12 000 yilda necha marta yangilanadi?
3
Atmosferadagi nam 10 kunda to‘liq yangilanadi. 60 kunda necha marta yangilanadi?
4
Ozon pardasi nima uchun hayot uchun muhim?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliIdishdagi kichik dunyoHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →