Antarktida

Antarktida — Janubiy qutb atrofidagi, doimiy muz bilan qoplangan yagona materik; nomi «anti-arktika», ya’ni Arktikaning qarama-qarshi tomoni degani. Maydoni taxminan 14 mln km², u deyarli butunlay Janubiy qutbiy doira ichida, boshqa materiklardan juda uzoqda joylashgan. Materikni 1820-yilda rossiyalik dengizchilar F. Bellinsgauzen va M. Lazarev kashf etgan (eski uslubda 16-yanvar, yangi uslubda 28-yanvar). Janubiy qutbga birinchi bo‘lib 1911-yil 14-dekabrda norvegiyalik R. Amundsen yetgan, 1912-yil 17-yanvarda ingliz R. Skott ikkinchi bo‘lib yetgan, lekin qaytishda uning guruhi halok bo‘lgan. 1959-yilda Antarktida to‘g‘risidagi shartnoma imzolangan: materikdan faqat tinch ilmiy maqsadlarda foydalaniladi, harbiy faoliyat va (keyingi protokolga ko‘ra) foydali qazilma qazish taqiqlangan; hozir shartnomada 50 dan ortiq davlat ishtirok etadi. Antarktida qadimda Gondvana tarkibida bo‘lgan; uni Transantarktika tog‘lari ikki qismga bo‘ladi. Muz qoplamining o‘rtacha qalinligi taxminan 2 000 m, eng qalin joyi 4 500 m dan ortiq; shu sababli materikning o‘rtacha balandligi (taxminan 2 040 m) boshqa materiklardan baland, muz tagidagi quruqlikning katta qismi esa (ayniqsa g‘arbda) dengiz sathidan past (Bentli cho‘kmasi taxminan –2 555 m). Eng baland nuqta — Vinson massivi (4 892 m). Materikda harakatdagi Erebus vulqoni (3 794 m) bor; muzdan chiqib turgan tog‘ cho‘qqilari nunataklar deyiladi. Foydali qazilmalar (ko‘mir, temir, mis va boshqalar) mavjud, ammo ular qazib olinmaydi.