ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Geografiya

Antarktida

Darslar 34–35 · 2 ta dars · A. Soatov, A. Abdulqosimov, M. Mirakmalov. Geografiya (Materiklar va okeanlar tabiiy geografiyasi), 6-sinf, qayta ishlangan va to‘ldirilgan 6-nashr. «O‘qituvchi» NMIU, Toshkent, 2017
34

Antarktidaning geografik o‘rni, o‘rganilish tarixi, geologik tuzilishi, foydali qazilmalari. Relyefi

Darslik: 36- §, 81–83-betlar
MaqsadAntarktidaning geografik o‘rnini, o‘rganilish tarixini, geologik tuzilishini va relyefini bayon qilish.
Yangi so‘zlar
Antarktida · Antarcticanunatak · nunatak (peak above the ice)Antarktida shartnomasi · Antarctic Treatymuz qoplami · ice sheet
Tushuntirish

Antarktida — Janubiy qutb atrofidagi, doimiy muz bilan qoplangan yagona materik; nomi «anti-arktika», ya’ni Arktikaning qarama-qarshi tomoni degani. Maydoni taxminan 14 mln km², u deyarli butunlay Janubiy qutbiy doira ichida, boshqa materiklardan juda uzoqda joylashgan. Materikni 1820-yilda rossiyalik dengizchilar F. Bellinsgauzen va M. Lazarev kashf etgan (eski uslubda 16-yanvar, yangi uslubda 28-yanvar). Janubiy qutbga birinchi bo‘lib 1911-yil 14-dekabrda norvegiyalik R. Amundsen yetgan, 1912-yil 17-yanvarda ingliz R. Skott ikkinchi bo‘lib yetgan, lekin qaytishda uning guruhi halok bo‘lgan. 1959-yilda Antarktida to‘g‘risidagi shartnoma imzolangan: materikdan faqat tinch ilmiy maqsadlarda foydalaniladi, harbiy faoliyat va (keyingi protokolga ko‘ra) foydali qazilma qazish taqiqlangan; hozir shartnomada 50 dan ortiq davlat ishtirok etadi. Antarktida qadimda Gondvana tarkibida bo‘lgan; uni Transantarktika tog‘lari ikki qismga bo‘ladi. Muz qoplamining o‘rtacha qalinligi taxminan 2 000 m, eng qalin joyi 4 500 m dan ortiq; shu sababli materikning o‘rtacha balandligi (taxminan 2 040 m) boshqa materiklardan baland, muz tagidagi quruqlikning katta qismi esa (ayniqsa g‘arbda) dengiz sathidan past (Bentli cho‘kmasi taxminan –2 555 m). Eng baland nuqta — Vinson massivi (4 892 m). Materikda harakatdagi Erebus vulqoni (3 794 m) bor; muzdan chiqib turgan tog‘ cho‘qqilari nunataklar deyiladi. Foydali qazilmalar (ko‘mir, temir, mis va boshqalar) mavjud, ammo ular qazib olinmaydi.

1820kashf etildi1911Amundsen1959Shartnoma
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Qutb tadqiqotchilari bir yil davomida ayozli joyda yashaydi. Qish boshlanishidan oldin ularga oziq-ovqat, yoqilg‘i va kerakli asboblar kemada keltiriladi, chunki keyin yetkazib berish qiyin. Tog‘dagi qishloq aholisi ham qishdan oldin zaxira yig‘adi.

Kim ishlatadi

Qutb tadqiqotchisi iqlim va muzni o‘rganadi, uchuvchi yuk yetkazadi, stansiya oshpazi va shifokori jamoani sog‘lom saqlaydi.

Bugun sinab ko‘ring

Globusdan Antarktidani va unga eng yaqin boshqa materikni toping, oradagi masofani ip bilan o‘lchang va nima uchun ta’minot kemasi qishdan ancha oldin yo‘lga chiqishi kerakligini ayting.

Namunalar
Amundsen 1911-yil 14-dekabrda, Skott 1912-yil 17-yanvarda qutbga yetgan: orada 34 kun bor.
−4000−20000200040006000−25554892Bentli noviVinson massiviBalandlik, m
Muz tagidagi Bentli cho‘kmasi taxminan –2 555 m, Vinson massivi 4 892 m: materik ichidagi balandlik farqi taxminan 7 447 m.
Sinfda faoliyat

«Qutbga ekspeditsiya»: guruhlar Amundsen va Skott yo‘llarini xaritada ko‘rsatib, ular nima uchun turlicha natija bilan yakunlanganini (it va chana, yo‘l rejasi, jihoz) muhokama qiladi.

Mashq
1
Antarktida nima uchun «yagona» materik hisoblanadi? Ikkita sabab ayting.
2
Antarktidani 1820-yilda kashf etganlarga 2026-yilgacha necha yil bo‘ldi?
3
Vinson massivi 4 892 m, Bentli cho‘kmasi –2 555 m. Balandlik farqi necha metr?
4
Nima uchun Antarktida o‘rtacha balandligi bo‘yicha eng baland materik?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliEshik oldidagi ko‘lmakHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →