ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Geografiya

Gidrosfera va atmosfera

Darslar 7–8 · 2 ta dars · A. Soatov, A. Abdulqosimov, M. Mirakmalov. Geografiya (Materiklar va okeanlar tabiiy geografiyasi), 6-sinf, qayta ishlangan va to‘ldirilgan 6-nashr. «O‘qituvchi» NMIU, Toshkent, 2017
7

Gidrosfera, uning tarkibiy qismlari

Darslik: 8- §, 21–23-betlar
MaqsadGidrosferaning tarkibiy qismlarini (okean, quruqlik suvlari, muzliklar) va ularning xususiyatlarini bayon qilish.
Yangi so‘zlar
gidrosfera · hydrosphere (water shell)sho‘rlik (‰) · salinity (parts per thousand)qor chizig‘i · snow lineartezian havzasi · artesian basin
Tushuntirish

Gidrosfera — Yerning suv qobig‘i: okean va dengizlar, daryolar, ko‘llar, botqoqlar, muzliklar, yerosti suvlari va atmosferadagi suv bug‘lari. Okean Yer yuzasining deyarli 71 % ini egallaydi va dunyo suv zaxirasining 96,5 % ini tashkil qiladi; uning o‘rtacha sho‘rligi 35 ‰ (1 kg suvda 35 g tuz), o‘rtacha harorati taxminan +17,5 °C, suvi esa –2 °C da muzlaydi. Quruqlik suvlari butun gidrosferaning faqat bir necha foizini beradi va ularning ko‘p qismi muzliklarda saqlanadi. Daryolarning sersuvligi iqlim va relyefga bog‘liq: yog‘in ko‘p joylarda Amazonka va Kongo kabi daryolar, cho‘llarda esa faqat Amudaryo, Sirdaryo, Nil kabi tranzit daryolar bor. Ko‘llar: eng kattasi Kaspiy (taxminan 371–376 ming km²), eng chuquri Baykal (taxminan 1 642 m), undan keyin Tanganika (1 470 m); Orol dengizi esa so‘nggi yillarda keskin qurib, kichrayib ketdi. Muzliklarning taxminan 99 % i qutbiy o‘lkalarda (Antarktida, Grenlandiya, Arktika); tog‘ muzliklari qor chizig‘idan yuqorida hosil bo‘ladi, ekvatorda u 4,5–5 km balandlikdan o‘tadi. Yerosti suvlari yog‘inning yer po‘stiga singishidan hosil bo‘ladi; suv o‘tkazmaydigan qatlamlar orasidagi qatlamlar artezian havzalarini hosil qiladi.

96,5%Dunyo okeaniboshqa suvlar
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Yozda mahalladagi ariqqa tog‘dan kelgan suv oqib keladi, qishda esa qor va muzliklarda to‘planadi. Chuchuk suv dunyoda kam bo‘lgani uchun uni bekorga oqizmaslik muhim. Bola jo‘mrakni yopib qo‘yganda ham suv tejalishini tushunadi.

Kim ishlatadi

Suv xo‘jaligi xodimi va sug‘orishni boshqaruvchi suvni dalalarga bo‘lib beradi, gidrolog daryolarni kuzatadi, muhandis suv quvurlarini loyihalaydi.

Bugun sinab ko‘ring

Bir kun davomida uyda suvdan har foydalanganingizni qog‘ozga belgilab boring va shulardan birini tanlab, uni qanday tejash mumkinligini oila bilan gaplashing.

Namunalar
Kilimanjaro
Kilimanjaro vulqoni ekvatorga yaqin, shunga qaramay uning 4 500 m dan yuqori qismi qor va muz bilan qoplangan, chunki bu yerda qor chizig‘i 4,5–5 km balandlikda o‘tadi (muzliklar hozir isish tufayli kichrayib bormoqda).
ƒFormula
35 × 10 = 350
g tuz: 10 kg okean suvida
Okean suvining 1 kg ida 35 g tuz bo‘lsa, 10 kg suvda 350 g tuz bor. Chuchuk suvda esa 1 litrda 1 g dan kam tuz bo‘ladi.
Sinfda faoliyat

«Suv qanday kezadi?»: sinf guruhlarga bo‘linib, gidrosferaning bir qismi (okean, daryo, muzlik, yerosti suvi) bo‘yicha 3 ta faktni chizma bilan taqdim etadi.

Mashq
1
Gidrosferaning tarkibiy qismlarini sanang.
2
Okean Yer yuzasining 71 % ini egallaydi. Quruqlik necha foizini egallaydi?
3
Baykal ko‘lining chuqurligi 1 642 m, Tanganika ko‘lining chuqurligi 1 470 m. Farq necha metr?
4
Nima uchun cho‘llarda o‘zining daryosi bo‘lmaydi, lekin Amudaryo va Sirdaryo cho‘llardan o‘tadi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliYomg‘ir o‘lchagichHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →