☰ Mundarija · Geografiya

Gidrosfera va atmosfera

Darslar 7–8 · 2 ta dars · A. Soatov, A. Abdulqosimov, M. Mirakmalov. Geografiya (Materiklar va okeanlar tabiiy geografiyasi), 6-sinf, qayta ishlangan va to‘ldirilgan 6-nashr. «O‘qituvchi» NMIU, Toshkent, 2017
7

Gidrosfera, uning tarkibiy qismlari

Darslik: 8- §, 21–23-betlar
MaqsadGidrosferaning tarkibiy qismlarini (okean, quruqlik suvlari, muzliklar) va ularning xususiyatlarini bayon qilish.
Yangi so‘zlar
gidrosfera · hydrosphere (water shell)sho‘rlik (‰) · salinity (parts per thousand)qor chizig‘i · snow lineartezian havzasi · artesian basin
Tushuntirish

Gidrosfera — Yerning suv qobig‘i: okean va dengizlar, daryolar, ko‘llar, botqoqlar, muzliklar, yerosti suvlari va atmosferadagi suv bug‘lari. Okean Yer yuzasining deyarli 71 % ini egallaydi va dunyo suv zaxirasining 96,5 % ini tashkil qiladi; uning o‘rtacha sho‘rligi 35 ‰ (1 kg suvda 35 g tuz), o‘rtacha harorati taxminan +17,5 °C, suvi esa –2 °C da muzlaydi. Quruqlik suvlari butun gidrosferaning faqat bir necha foizini beradi va ularning ko‘p qismi muzliklarda saqlanadi. Daryolarning sersuvligi iqlim va relyefga bog‘liq: yog‘in ko‘p joylarda Amazonka va Kongo kabi daryolar, cho‘llarda esa faqat Amudaryo, Sirdaryo, Nil kabi tranzit daryolar bor. Ko‘llar: eng kattasi Kaspiy (taxminan 371–376 ming km²), eng chuquri Baykal (taxminan 1 642 m), undan keyin Tanganika (1 470 m); Orol dengizi esa so‘nggi yillarda keskin qurib, kichrayib ketdi. Muzliklarning taxminan 99 % i qutbiy o‘lkalarda (Antarktida, Grenlandiya, Arktika); tog‘ muzliklari qor chizig‘idan yuqorida hosil bo‘ladi, ekvatorda u 4,5–5 km balandlikdan o‘tadi. Yerosti suvlari yog‘inning yer po‘stiga singishidan hosil bo‘ladi; suv o‘tkazmaydigan qatlamlar orasidagi qatlamlar artezian havzalarini hosil qiladi.

Namunalar
Kilimanjaro vulqoni ekvatorga yaqin, shunga qaramay uning 4 500 m dan yuqori qismi qor va muz bilan qoplangan, chunki bu yerda qor chizig‘i 4,5–5 km balandlikda o‘tadi (muzliklar hozir isish tufayli kichrayib bormoqda).
Okean suvining 1 kg ida 35 g tuz bo‘lsa, 10 kg suvda 350 g tuz bor. Chuchuk suvda esa 1 litrda 1 g dan kam tuz bo‘ladi.
Sinfda faoliyat

«Suv qanday kezadi?»: sinf guruhlarga bo‘linib, gidrosferaning bir qismi (okean, daryo, muzlik, yerosti suvi) bo‘yicha 3 ta faktni chizma bilan taqdim etadi.

Mashq
1
Gidrosferaning tarkibiy qismlarini sanang.
2
Okean Yer yuzasining 71 % ini egallaydi. Quruqlik necha foizini egallaydi?
3
Baykal ko‘lining chuqurligi 1 642 m, Tanganika ko‘lining chuqurligi 1 470 m. Farq necha metr?
4
Nima uchun cho‘llarda o‘zining daryosi bo‘lmaydi, lekin Amudaryo va Sirdaryo cho‘llardan o‘tadi?