☰ Mundarija · Geografiya

Yevrosiyo iqlimi. Sovuq va mo‘tadil mintaqalar

Darslar 49–50 · 2 ta dars · A. Soatov, A. Abdulqosimov, M. Mirakmalov. Geografiya (Materiklar va okeanlar tabiiy geografiyasi), 6-sinf, qayta ishlangan va to‘ldirilgan 6-nashr. «O‘qituvchi» NMIU, Toshkent, 2017
49

Yevrosiyo iqlimi

Darslik: 51- §, 117–119-betlar
MaqsadYevrosiyo iqlimini shakllantiruvchi omillarni (kenglik, okeanlar, relyef) tushuntirish.
Yangi so‘zlar
sovuqlik qutbi · pole of coldOymyakon · Oymyakonmusson · monsoonkontinentallik · continentality
Tushuntirish

Yevrosiyo iqlimi boshqa materiklarnikidan ancha xilma-xil, chunki materik shimoldan janubga ham, g‘arbdan sharqqa ham juda uzoq cho‘zilgan. Birinchi omil — geografik kenglik: iyul oyida shimolda o‘rtacha harorat taxminan +12 °C, janubda +28 °C, Arabistonda hatto +32 °C. Qishda g‘arb iliq, shimoli-sharqda esa juda sovuq: Sibirda yanvar o‘rtacha harorati –48 °C gacha tushadi. Oymyakon va Verxoyansk Shimoliy yarimsharning «sovuqlik qutbi»: Oymyakonda rasman –67,7 °C qayd etilgan (darslikdagi –71 °C norasmiy o‘lchov). Ikkinchi omil — okeanlar: G‘arbiy Yevropaga Atlantikadan iliq va nam havo keladi, shuning uchun yog‘in ko‘p, qish iliq, yoz salqin. Sharqqa borgan sari havo namligi kamayadi, iqlim kontinental bo‘ladi: yoz issiq, qish qattiq sovuq. Sharqiy va Janubiy Osiyoda yozgi musson Tinch va Hind okeanidan juda ko‘p yog‘in keltiradi; qishda esa materik ustida yuqori bosimli markaz paydo bo‘lib, ob-havo quruq va sovuq bo‘ladi. Qishda bu sovuq havo shimoldan — Sibir va Qozog‘iston tomondan O‘zbekistonga ham kirib keladi. Uchinchi omil — relyef: Alp, Kavkaz, Tyanshan, Himolay kabi kenglik bo‘ylab cho‘zilgan tog‘lar sovuq shimol shamollarini to‘sadi va tog‘larda balandlik mintaqalari paydo bo‘ladi. Dunyoda eng ko‘p yog‘in tushadigan joylar Hindistonning shimoli-sharqidagi Meghalaya platosida: Mausinram va Cherrapunjida yillik yog‘in taxminan 11 800 mm (darslikda 12 665 mm).

Namunalar
Iyulda shimolda +12 °C, janubda +28 °C: farq 28 − 12 = 16 °C.
Cherrapunjida yiliga taxminan 11 800 mm, Toshkentda taxminan 400 mm: farq 11 800 − 400 = 11 400 mm.
Sinfda faoliyat

«Omillar uchligi»: uchta karta tayyorlang — kenglik, okean, relyef — va har biriga Yevrosiyodan bitta misol yozing.

Mashq
1
Shimoliy yarimsharning «sovuqlik qutbi» qayerda?
2
Iyulda shimolda +12 °C, janubda +28 °C. Farq necha daraja?
3
Nima uchun G‘arbiy Yevropada qish iliq?
4
Nima uchun sharqqa borgan sari iqlim kontinental bo‘ladi?