ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Geografiya

G‘arbiy va Sharqiy Sibir. Markaziy Osiyo

Darslar 61–62 · 2 ta dars · A. Soatov, A. Abdulqosimov, M. Mirakmalov. Geografiya (Materiklar va okeanlar tabiiy geografiyasi), 6-sinf, qayta ishlangan va to‘ldirilgan 6-nashr. «O‘qituvchi» NMIU, Toshkent, 2017
61

G‘arbiy va Sharqiy Sibir

Darslik: 63- §, 142–143-betlar
MaqsadG‘arbiy va Sharqiy Sibir tabiatini taqqoslab tavsiflash: tuzilishi, relyefi, iqlimi, daryolari, zonalari.
Yangi so‘zlar
G‘arbiy Sibir pasttekisligi · West Siberian PlainO‘rta Sibir yassi tog‘ligi · Central Siberian PlateauOb · the Obmuzloq yer · permafrost
Tushuntirish

G‘arbiy Sibirga shu nomdagi pasttekislik kiradi; u shimoldan janubga taxminan 2 500 km, g‘arbdan sharqqa 1 900 km cho‘zilgan. Uning zamini paleozoyda hosil bo‘lgan plita bo‘lib, ustini mezozoy va kaynozoy yotqiziqlari qoplagan. Asosiy foydali qazilmalari — neft, gaz va ko‘mir. Relyefi tekis, balandligi 300 m dan oshmaydi. Qishda arktika, yozda mo‘tadil havo hukmron: qish –25…–30 °C, yoz taxminan +22 °C, yog‘in 480–550 mm. Ob, Irtish, Taz, Pur daryolari Shimoliy Muz okeaniga quyiladi. Shimolda tundra-gleyli va botqoq tuproqlar, janubda unumdor qora tuproqlar bor. Sharqiy Sibir esa G‘arbiy Sibirdan Kolima vodiysigacha cho‘zilgan. Uning markazida Arxey erasida hosil bo‘lgan qattiq Sibir platformasi yotadi; relyef yassi tog‘liklardan iborat — O‘rta Sibir yassi tog‘ligi (o‘rtacha 400–600 m), Putorana tog‘larida 1 701 m gacha. Sharqiy Sibir arktika, subarktika va mo‘tadil mintaqalarda joylashgan, iqlimi keskin kontinental: qishda –20…–40 °C, yozda +16…+18 °C. Oymyakonda rasmiy ravishda –67,7 °C qayd etilgan (darslikdagi –71 °C norasmiy). Daryolari — Yenisey, Lena, Aldan, Kolima, Vilyuy. Shimolida muzloq yerlar keng tarqalgan; arktika sahrolari, tundra va tayga landshaftlari bor. Tayga daraxtlari: tilog‘och, qarag‘ay, pixta, kedr, Sibir yeli; hayvonlari: qutb tulkisi, bo‘ri, suvsar, shimol bug‘usi.

ObEniseyLenaPutoranaOymyakonG‘arbiy SibirSharqiy Sibir
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Uzoq shimolda ko‘p uylar yerdan bir oz balandda, ustunlar ustiga quriladi. U yerda tuproq yil bo‘yi muzlab yotadi (ko‘p yillik muzloq yer), uydan chiqqan issiqlik uni eritib yuborsa, uy cho‘kib yoki egilib qolishi mumkin. Ustunlar tagidan sovuq havo o‘tib, tuproqni muzlagan holda saqlaydi.

Kim ishlatadi

Quruvchi muzlagan yerda uy loyihalaydi, quvur o‘tkazuvchi ishchi sovuqda ishlaydi, issiqlik muhandisi uylarni isitishni hisoblaydi.

Bugun sinab ko‘ring

Oiladan uyingizda issiqlikni saqlash uchun nimalar qilinishini so‘rang va uchta usulni (masalan, parda, gilam, tirqishni yopish) qog‘ozga yozing.

Namunalar
05001000150020003001701G‘arbiy Sibir (eng ko‘pi)PutoranaBalandlik, m
G‘arbiy Sibir pasttekislik, balandligi ≤ 300 m; Putorana 1 701 m: Putorana 1 401 m dan ko‘p baland.
G‘arbiy Sibir yozda +22 °C, Sharqiy Sibirda +16…+18 °C: sharqda yoz salqinroq, qish sovuqroq — kontinentallik kuchli.
Sinfda faoliyat

«Sibir daryolari»: xaritada Ob, Irtish, Yenisey, Lena daryolarini toping, ularning manbasi va quyilish dengizini aytib bering.

Mashq
1
G‘arbiy Sibirning asosiy foydali qazilmalari qaysilar?
2
G‘arbiy Sibir shimoldan janubga 2 500 km, g‘arbdan sharqqa 1 900 km. Farq necha km?
3
Sharqiy Sibirning relyefi qanday?
4
Nima uchun Sharqiy Sibirda iqlim G‘arbiy Sibirdagidan keskinroq kontinental?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliLimon bilan soatHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →