G‘arbiy va Sharqiy Sibir
G‘arbiy Sibirga shu nomdagi pasttekislik kiradi; u shimoldan janubga taxminan 2 500 km, g‘arbdan sharqqa 1 900 km cho‘zilgan. Uning zamini paleozoyda hosil bo‘lgan plita bo‘lib, ustini mezozoy va kaynozoy yotqiziqlari qoplagan. Asosiy foydali qazilmalari — neft, gaz va ko‘mir. Relyefi tekis, balandligi 300 m dan oshmaydi. Qishda arktika, yozda mo‘tadil havo hukmron: qish –25…–30 °C, yoz taxminan +22 °C, yog‘in 480–550 mm. Ob, Irtish, Taz, Pur daryolari Shimoliy Muz okeaniga quyiladi. Shimolda tundra-gleyli va botqoq tuproqlar, janubda unumdor qora tuproqlar bor. Sharqiy Sibir esa G‘arbiy Sibirdan Kolima vodiysigacha cho‘zilgan. Uning markazida Arxey erasida hosil bo‘lgan qattiq Sibir platformasi yotadi; relyef yassi tog‘liklardan iborat — O‘rta Sibir yassi tog‘ligi (o‘rtacha 400–600 m), Putorana tog‘larida 1 701 m gacha. Sharqiy Sibir arktika, subarktika va mo‘tadil mintaqalarda joylashgan, iqlimi keskin kontinental: qishda –20…–40 °C, yozda +16…+18 °C. Oymyakonda rasmiy ravishda –67,7 °C qayd etilgan (darslikdagi –71 °C norasmiy). Daryolari — Yenisey, Lena, Aldan, Kolima, Vilyuy. Shimolida muzloq yerlar keng tarqalgan; arktika sahrolari, tundra va tayga landshaftlari bor. Tayga daraxtlari: tilog‘och, qarag‘ay, pixta, kedr, Sibir yeli; hayvonlari: qutb tulkisi, bo‘ri, suvsar, shimol bug‘usi.
Uzoq shimolda ko‘p uylar yerdan bir oz balandda, ustunlar ustiga quriladi. U yerda tuproq yil bo‘yi muzlab yotadi (ko‘p yillik muzloq yer), uydan chiqqan issiqlik uni eritib yuborsa, uy cho‘kib yoki egilib qolishi mumkin. Ustunlar tagidan sovuq havo o‘tib, tuproqni muzlagan holda saqlaydi.
Quruvchi muzlagan yerda uy loyihalaydi, quvur o‘tkazuvchi ishchi sovuqda ishlaydi, issiqlik muhandisi uylarni isitishni hisoblaydi.
Oiladan uyingizda issiqlikni saqlash uchun nimalar qilinishini so‘rang va uchta usulni (masalan, parda, gilam, tirqishni yopish) qog‘ozga yozing.
«Sibir daryolari»: xaritada Ob, Irtish, Yenisey, Lena daryolarini toping, ularning manbasi va quyilish dengizini aytib bering.