☰ Mundarija · Geografiya

Afrikaning iqlimi va ichki suvlari

Darslar 18–20 · 3 ta dars · A. Soatov, A. Abdulqosimov, M. Mirakmalov. Geografiya (Materiklar va okeanlar tabiiy geografiyasi), 6-sinf, qayta ishlangan va to‘ldirilgan 6-nashr. «O‘qituvchi» NMIU, Toshkent, 2017
18

Afrika iqlimining xususiyatlari

Darslik: 20- §, 48-bet
MaqsadAfrika iqlimini hosil qiluvchi omillarni va uning asosiy xususiyatlarini tushuntirish.
Yangi so‘zlar
quyosh radiatsiyasi · solar radiationsovuq oqim · cold currentpassat · trade windyoritilish mintaqasi · tropical (high-sun) belt
Tushuntirish

Afrika — eng issiq materik, chunki uning katta qismi tropiklar orasida joylashgan, Quyosh ufqdan baland turadi va yiliga ikki marta zenitda bo‘ladi. Materikning ko‘p joyida har qanday oyning o‘rtacha harorati +20 °C dan yuqori. U juda ko‘p Quyosh radiatsiyasi oladi (yiliga 1 sm² ga 160–200 kkal). Iqlimga geografik o‘rin, atmosfera bosimi va havo massalari, relyef va okean oqimlari ta’sir qiladi: ekvatorda past bosim, tropiklarda yuqori bosim joylashgan, shuning uchun ekvatorial, tropik va (chekkalarda) mo‘tadil havo massalari harakatlanadi. Atlantika okeanidan esadigan nam shamollar Gvineya qo‘ltig‘i sohiliga ko‘p yog‘in keltiradi: Kamerundagi Debundja hududida yiliga taxminan 10 000 mm yog‘adi. Nam shamolga qaragan tog‘ yonbag‘irlariga yog‘in ko‘p tushadi. Sohil yaqinidan o‘tadigan sovuq oqimlar (Kanar, Bengela) havoni sovitadi, yog‘in bermaydi, shuning uchun Namib kabi sohil cho‘llari paydo bo‘lgan. Afrikada havo haroratining eng yuqori qiymati taxminan +55 °C (Tunis, 1931) deb hisoblanadi; Liviyaning Al-Aziziya shahrida 1922-yilda qayd etilgan +58 °C Jahon meteorologiya tashkiloti tomonidan 2012-yilda ishonchsiz deb bekor qilingan (darslikda +58 °C ko‘rsatilgan). Eng baland tog‘larda (Kilimanjaro, Keniya) doimiy qor va muz bor.

Namunalar
Debundjada yiliga 10 000 mm, Sahroyi Kabirning ichki qismida 100 mm dan kam yog‘in tushadi: farq 100 baravardan ko‘p.
Namib sohilida Bengela sovuq oqimi ustidagi havo salqin, tuman ko‘p, yomg‘ir deyarli yo‘q — natijada Namib cho‘li.
Sinfda faoliyat

«Nima uchun issiq?»: guruhlar globus va fonar bilan Quyosh nurining ekvatorga tik, qutbga qiya tushishini ko‘rsatib, Afrika nima uchun eng issiq materik ekanini tushuntiradi.

Mashq
1
Nima uchun Afrika eng issiq materik hisoblanadi?
2
Debundjada yiliga 10 000 mm, Sahroyi Kabirning ichki qismida 100 mm yog‘in yog‘sa, birinchisida ikkinchisidan necha baravar ko‘p yog‘adi?
3
Sovuq okean oqimi qirg‘oqda qanday iqlim hosil qiladi? Misol keltiring.
4
Cho‘lda kunduzi +45 °C, kechasi 0 °C bo‘lsa, sutkalik harorat farqi necha daraja?