Qattiq jism, suyuqlik va gazlarning molekulyar tuzilishi
Tabiatda suv uch holatda uchraydi: qattiq (muz), suyuq (suv) va gazsimon (bug‘). Ularning molekulalari bir xil — farq molekulalarning joylashuvi va harakatida. Gazda molekulalar bir-biridan uzoq, to‘xtovsiz va tartibsiz harakatlanadi, o‘zaro tortishish kuchi juda kichik. Shu sababli gaz o‘zi solingan idishning shaklini ham, hajmini ham to‘la egallaydi va uni osongina siqish mumkin: xususiy shakli ham, hajmi ham yo‘q. Suyuqlikda molekulalar bir-biriga yaqin, tortishish kuchi sezilarli, shuning uchun suyuqlik o‘z hajmini saqlaydi, lekin shaklini saqlay olmay, idish shaklini oladi; uni siqish juda qiyin. Qattiq jismda molekulalar (atomlar) eng yaqin va tartib bilan joylashgan, o‘z joyida tebranib turadi: u o‘z shakli va hajmini saqlaydi. Osh tuzi NaCl kristalida natriy va xlor atomlari kristall panjara hosil qiladi. Atomlarning joylashish tartibi jism xossalarini o‘zgartiradi: qalam grafiti va olmos ikkalasi ham uglerod atomlaridan iborat, lekin joylashishi turlicha.
Velosiped shinasini pompa bilan shishirganda havo kichik hajmga siqiladi. Havo gaz bo‘lgani uchun osongina siqiladi, shuning uchun shina chuqurchalardagi silkinishni yumshatadi. Suyuqlik siqilmaydi, shunday shinada yurish qattiq bo‘lardi.
Velosipedchi shinani to‘g‘ri shishiradi, avtomexanik havo bilan ishlaydigan asboblardan foydalanadi, sho‘ng‘uvchi siqilgan havo ballonidan nafas oladi.
Muzlatgichdan (yoki qishda ko‘chadan) bir bo‘lak muz olib, likopchaga qo‘ying va besh daqiqa kuzating. Muz qattiq holda shaklini saqlaydi, erigan suv esa likopchaga yoyiladi. Qaysi holatda shakl saqlanishini, qaysisida saqlanmasligini ayting.
| Holat | Shakli | Hajmi | Siqilishi |
|---|---|---|---|
| gaz | yo‘q | yo‘q | siqiladi |
| suyuqlik | yo‘q | bor | deyarli siqilmaydi |
| qattiq jism | bor | bor | deyarli siqilmaydi |
«Shpritsda siqish» (igna-siz shprits, kattalar yordamida): (1) shpritsni havo bilan to‘ldirib uchini barmoq bilan yoping va porshenni bosing — havo siqiladi; (2) xuddi shu shpritsni suv bilan to‘ldirib takrorlang — suv deyarli siqilmaydi. Xavfsizlik: faqat igna-siz shprits; suvni ko‘zga sachratmang. Natijalarni gaz va suyuqlik molekulalari joylashuvi bilan bog‘lang.