☰ Mundarija · Fizika

Moddaning uch holati

Darslar 12–13 · 2 ta dars · N.Sh. Turdiyev. Fizika 6-sinf, 3-qayta ishlangan nashr. «Niso Poligraf» nashriyoti, Toshkent, 2017
12

Qattiq jism, suyuqlik va gazlarning molekulyar tuzilishi

Darslik, 26–28-betlar
MaqsadQattiq jism, suyuqlik va gazlarning molekulyar tuzilishi va xossalarini (shakl, hajm, siqilish) bog‘lab tushuntirish.
Yangi so‘zlar
gaz · gassuyuqlik · liquidqattiq jism · solidkristall panjara · crystal lattice
Tushuntirish

Tabiatda suv uch holatda uchraydi: qattiq (muz), suyuq (suv) va gazsimon (bug‘). Ularning molekulalari bir xil — farq molekulalarning joylashuvi va harakatida. Gazda molekulalar bir-biridan uzoq, to‘xtovsiz va tartibsiz harakatlanadi, o‘zaro tortishish kuchi juda kichik. Shu sababli gaz o‘zi solingan idishning shaklini ham, hajmini ham to‘la egallaydi va uni osongina siqish mumkin: xususiy shakli ham, hajmi ham yo‘q. Suyuqlikda molekulalar bir-biriga yaqin, tortishish kuchi sezilarli, shuning uchun suyuqlik o‘z hajmini saqlaydi, lekin shaklini saqlay olmay, idish shaklini oladi; uni siqish juda qiyin. Qattiq jismda molekulalar (atomlar) eng yaqin va tartib bilan joylashgan, o‘z joyida tebranib turadi: u o‘z shakli va hajmini saqlaydi. Osh tuzi NaCl kristalida natriy va xlor atomlari kristall panjara hosil qiladi. Atomlarning joylashish tartibi jism xossalarini o‘zgartiradi: qalam grafiti va olmos ikkalasi ham uglerod atomlaridan iborat, lekin joylashishi turlicha.

Namunalar
Jadval: gaz — shakli yo‘q, hajmi yo‘q, siqiladi; suyuqlik — shakli yo‘q, hajmi bor, deyarli siqilmaydi; qattiq jism — shakli bor, hajmi bor, deyarli siqilmaydi.
1 litrli shishadagi sut stakanga quyilsa, hajmi 1 l bo‘lib qoladi, lekin shakli stakan shakliga o‘tadi.
Sinfda faoliyat

«Shpritsda siqish» (igna-siz shprits, kattalar yordamida): (1) shpritsni havo bilan to‘ldirib uchini barmoq bilan yoping va porshenni bosing — havo siqiladi; (2) xuddi shu shpritsni suv bilan to‘ldirib takrorlang — suv deyarli siqilmaydi. Xavfsizlik: faqat igna-siz shprits; suvni ko‘zga sachratmang. Natijalarni gaz va suyuqlik molekulalari joylashuvi bilan bog‘lang.

Mashq
1
Qaysi holatda moddaning o‘z shakli ham, o‘z hajmi ham bor?
2
Nega gazni siqish mumkin, suyuqlik va qattiq jismni siqish qiyin?
3
Suv, muz va bug‘ qaysi jihatdan farq qiladi, qaysi jihatdan farq qilmaydi?
4
Qalam grafiti va olmos bir xil atomlardan iborat bo‘lsa-da, nega xossalari farq qiladi?