ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Fizika

Moddaning uch holati

Darslar 12–13 · 2 ta dars · N.Sh. Turdiyev. Fizika 6-sinf, 3-qayta ishlangan nashr. «Niso Poligraf» nashriyoti, Toshkent, 2017
12

Qattiq jism, suyuqlik va gazlarning molekulyar tuzilishi

Darslik, 26–28-betlar
MaqsadQattiq jism, suyuqlik va gazlarning molekulyar tuzilishi va xossalarini (shakl, hajm, siqilish) bog‘lab tushuntirish.
Yangi so‘zlar
gaz · gassuyuqlik · liquidqattiq jism · solidkristall panjara · crystal lattice
Tushuntirish

Tabiatda suv uch holatda uchraydi: qattiq (muz), suyuq (suv) va gazsimon (bug‘). Ularning molekulalari bir xil — farq molekulalarning joylashuvi va harakatida. Gazda molekulalar bir-biridan uzoq, to‘xtovsiz va tartibsiz harakatlanadi, o‘zaro tortishish kuchi juda kichik. Shu sababli gaz o‘zi solingan idishning shaklini ham, hajmini ham to‘la egallaydi va uni osongina siqish mumkin: xususiy shakli ham, hajmi ham yo‘q. Suyuqlikda molekulalar bir-biriga yaqin, tortishish kuchi sezilarli, shuning uchun suyuqlik o‘z hajmini saqlaydi, lekin shaklini saqlay olmay, idish shaklini oladi; uni siqish juda qiyin. Qattiq jismda molekulalar (atomlar) eng yaqin va tartib bilan joylashgan, o‘z joyida tebranib turadi: u o‘z shakli va hajmini saqlaydi. Osh tuzi NaCl kristalida natriy va xlor atomlari kristall panjara hosil qiladi. Atomlarning joylashish tartibi jism xossalarini o‘zgartiradi: qalam grafiti va olmos ikkalasi ham uglerod atomlaridan iborat, lekin joylashishi turlicha.

qattiqsuyuqgaz
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Velosiped shinasini pompa bilan shishirganda havo kichik hajmga siqiladi. Havo gaz bo‘lgani uchun osongina siqiladi, shuning uchun shina chuqurchalardagi silkinishni yumshatadi. Suyuqlik siqilmaydi, shunday shinada yurish qattiq bo‘lardi.

Kim ishlatadi

Velosipedchi shinani to‘g‘ri shishiradi, avtomexanik havo bilan ishlaydigan asboblardan foydalanadi, sho‘ng‘uvchi siqilgan havo ballonidan nafas oladi.

Bugun sinab ko‘ring

Muzlatgichdan (yoki qishda ko‘chadan) bir bo‘lak muz olib, likopchaga qo‘ying va besh daqiqa kuzating. Muz qattiq holda shaklini saqlaydi, erigan suv esa likopchaga yoyiladi. Qaysi holatda shakl saqlanishini, qaysisida saqlanmasligini ayting.

Namunalar
HolatShakliHajmiSiqilishi
gazyo‘qyo‘qsiqiladi
suyuqlikyo‘qbordeyarli siqilmaydi
qattiq jismborbordeyarli siqilmaydi
Jadval: gaz — shakli yo‘q, hajmi yo‘q, siqiladi; suyuqlik — shakli yo‘q, hajmi bor, deyarli siqilmaydi; qattiq jism — shakli bor, hajmi bor, deyarli siqilmaydi.
1 litrli shishadagi sut stakanga quyilsa, hajmi 1 l bo‘lib qoladi, lekin shakli stakan shakliga o‘tadi.
Sinfda faoliyat

«Shpritsda siqish» (igna-siz shprits, kattalar yordamida): (1) shpritsni havo bilan to‘ldirib uchini barmoq bilan yoping va porshenni bosing — havo siqiladi; (2) xuddi shu shpritsni suv bilan to‘ldirib takrorlang — suv deyarli siqilmaydi. Xavfsizlik: faqat igna-siz shprits; suvni ko‘zga sachratmang. Natijalarni gaz va suyuqlik molekulalari joylashuvi bilan bog‘lang.

Mashq
1
Qaysi holatda moddaning o‘z shakli ham, o‘z hajmi ham bor?
2
Nega gazni siqish mumkin, suyuqlik va qattiq jismni siqish qiyin?
3
Suv, muz va bug‘ qaysi jihatdan farq qiladi, qaysi jihatdan farq qilmaydi?
4
Qalam grafiti va olmos bir xil atomlardan iborat bo‘lsa-da, nega xossalari farq qiladi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliNovvot uchun idishHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →