ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Fizika

Atmosfera bosimi. Arximed qonuni

Darslar 27–28 · 2 ta dars · N.Sh. Turdiyev. Fizika 6-sinf, 3-qayta ishlangan nashr. «Niso Poligraf» nashriyoti, Toshkent, 2017
27

Atmosfera bosimi. Torrichelli tajribasi

Darslik, 64–67-betlar
MaqsadAtmosfera bosimi, uning mavjudligini isbotlovchi tajribalarni, Torrichelli tajribasini va bosim birliklarini bilish.
Yangi so‘zlar
atmosfera bosimi · atmospheric pressurebarometr · barometersimob ustuni (mm sim. ust.) · mercury column (mmHg)manometr · manometer
Tushuntirish

Yer havo qobig‘i — atmosfera bilan o‘ralgan. Havoning massasi bor (0 °C da zichligi taxminan 1,29 kg/m³), shuning uchun u Yerdagi barcha jismlarga va Yer sirtiga bosim beradi: bu atmosfera bosimi. Italiyalik olim Evangelista Torrichelli (1608–1647) bir uchi payvandlangan, simob to‘ldirilgan nayni simobli idishga ag‘darib, simob ustuni taxminan 760 mm da to‘xtashini ko‘rsatdi: ustun bosimi atmosfera bosimiga tenglashadi. Dengiz sathida, 0 °C da me’yoriy atmosfera bosimi 760 mm sim. ust. = 101 325 Pa ≈ 101,3 kPa; 1 mm sim. ust. ≈ 133,3 Pa. Yer sirtidan ko‘tarilgan sari havo siyraklashadi va bosim kamayadi: yer sirtiga yaqin joyda har 12 m ko‘tarilganda taxminan 1 mm sim. ust. ga kamayadi. Bosimni barometr (simobli yoki metalli aneroid), idishdagi gaz yoki suyuqlik bosimini manometr o‘lchaydi. Agar simob o‘rniga suv ishlatilsa, ustun balandligi taxminan 10 m bo‘lardi. Atmosfera bosimi tufayli ichimlik naychasi bilan suyuqlik so‘riladi; Magdeburg yarim sharlari (Gerike, 1654) havosiz bo‘shliqda ikkita ot jufti ham ajrata olmagan.

760 mmvakuum
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Oila mashinasi tog‘ dovonidan o‘tganda quloqlar bitib qoladi. Dovon 2400 m balandda, bosim taxminan 760 − 2400 : 12 = 560 mmHg ga tushadi. Quloq ichidagi havo bosimi tashqaridan farq qilgani uchun bunday his bo‘ladi.

Kim ishlatadi

Ob-havo bashoratchisi barometr ko‘rsatkichini kuzatadi, uchuvchi balandlikni bosim bo‘yicha aniqlaydi, tog‘ yo‘lovchisi va shifokor balandlikning organizmga ta’sirini hisobga oladi.

Bugun sinab ko‘ring

Uch kun davomida bosim ko‘rsatkichini yozib boring (telefon ob-havo ilovasidan yoki radio/televizor ma’lumotidan; birligi hPa yoki mmHg bo‘lishi mumkin) va yoniga o‘sha kuni havo qanday bo‘lganini qo‘shing.

Namunalar
h, mp, mm sim. ust.2004006008001000120014002004006008000
Tog‘ etagida bosim 760 mm sim. ust. bo‘lsa, 1200 m balandlikda taxminan 760 − 1200 : 12 = 660 mm sim. ust.
Stakanga suv to‘ldirib, ustini qog‘oz bilan yopib ag‘darsak, qog‘oz atmosfera bosimi tufayli suvni ushlab turadi.
Sinfda faoliyat

Tajriba: stakanni suv bilan to‘ldirib, ustini qalin qog‘oz bilan yoping va qog‘ozni kaftingiz bilan bosib, lavaboda ag‘daring; kaftni oling. Nima uchun suv to‘kilmaydi? Xavfsizlik: tajribani lavabo yoki tog‘orada bajaring, shisha stakan o‘rniga plastik stakan oling. Simob bilan hech qachon tajriba qilmang: uning bug‘i zaharli.

Mashq
1
Atmosfera bosimi nima uchun paydo bo‘ladi?
2
Dengiz sathida me’yoriy atmosfera bosimi necha mm sim. ust. ga teng?
3
Bosim 760 mm sim. ust. bo‘lgan joydan 600 m ko‘tarilsak, bosim taxminan necha mm sim. ust. bo‘ladi (har 12 m ga 1 mm)?
4
Nima uchun Torrichelli tajribasida simob nayning hammasidan to‘kilib ketmaydi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliTog‘oradagi yuk qayig‘iHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →