Ish va energiya haqida tushuncha
Fizikada mexanik ish bajariladi, agar jismga kuch ta’sir qilsa va jism shu kuch yo‘nalishida ko‘chsa. Ish kuch bilan kuch yo‘nalishidagi yo‘lning ko‘paytmasiga teng: A = F · s. Ish birligi — joul (J), 1 J = 1 N · 1 m = 1 N·m; ya’ni 1 N kuch ta’sirida jism kuch yo‘nalishida 1 m yurganda 1 J ish bajariladi. Joul nomi ingliz fizigi Jeyms Joul (1818–1889) sharafiga qo‘yilgan; 1 kJ = 1000 J. Agar kuch ta’sir qilsa-yu, jism qimirlamasa (devorni itarish) yoki jism kuchga perpendikulyar yo‘nalishda yursa, mexanik ish nolga teng. Jism ish bajara olish qobiliyatiga ega bo‘lsa, uning energiyasi bor deyiladi. Energiya ham joul bilan o‘lchanadi: jism qancha ish bajara olsa, uning energiyasi shuncha. Ish bajarilganda bir jism energiyasi kamayib, boshqasiniki ortadi — energiya o‘tadi yoki shaklini o‘zgartiradi.
Maktab bog‘ida o‘quvchi qo‘l aravachasini 25 m itaradi. Itarish kuchi 40 N bo‘lsa, bajarilgan ish A = 40 · 25 = 1000 J. Agar kuch bir xil, masofa uzun bo‘lsa, ish ham ko‘p bo‘ladi.
Quruvchi va dehqon yuk tashishda ish va kuchni hisoblaydi, muhandis dvigatel quvvatini tanlaydi, jismoniy tarbiya murabbiyi mashq yukini rejalaydi.
Bo‘sh quti yoki yengil sumkani polda 3 m surib, avval silliq pol, so‘ng gilam ustida takrorlang. Qaysi birida kuch ko‘proq kerak bo‘ldi va nega ish ham ko‘p bo‘ladi?
«Ish bormi?»: o‘quvchilar vaziyatlarga (kitobni ko‘tarish, devorni itarish, ko‘chada sumka ko‘tarib borish, to‘pni dumalatish) «ish bajarilyaptimi» deb javob beradi va sababini aytadi. Xavfsizlik: og‘ir narsa ko‘tarmang, faqat yengil kitoblardan foydalaning.