Molekulalarning o‘zaro ta’siri va harakati. Broun harakati
Atir idishi ochilsa, uning hidi xonaning boshqa burchaklarida ham sezila boshlaydi: demak, atir zarralari havoda harakatlanadi. Gaz va suyuqliklarda molekulalar harakatda ekaniga ishonamiz; qattiq jismlarda ham zarralar o‘z joyida tebranib turadi (qizdirilgan metall shar kengayib, halqadan o‘ta olmay qoladi). Zarralar harakatini 1827-yilda ingliz botanigi Robert Broun suvdagi gul changi zarralarini mikroskopda kuzatib payqagan: ular to‘xtovsiz va tartibsiz harakat qilgan. Sababi — suyuqlik molekulalari ularga har tomondan tasodifiy urilib turishidir. Suyuqlik yoki gazdagi juda kichik zarralarning to‘xtovsiz va tartibsiz harakati Broun harakati deyiladi; temperatura ortsa, u kuchayadi. Molekulalar harakatda bo‘lsa-da, qattiq jism va suyuqlik tarqalib ketmaydi, chunki molekulalar orasida tortishish kuchi bor; juda yaqin masofada esa itarishish kuchi ham ta’sir qiladi. Bu kuchlar faqat molekula o‘lchamiga yaqin masofada seziladi: singan cho‘pning bo‘laklarini bir-biriga bosganimiz bilan molekulalarni yetarlicha yaqinlashtirib bo‘lmaydi, plastilin yoki xamirni esa yopishtirish mumkin.
«Tartibsiz harakat»: sinfda 6–8 o‘quvchi «molekula» bo‘ladi; bitta o‘quvchi «gul changi zarrasi» (katta shar yoki doira ichida). «Molekulalar» zarrani turli tomondan yengil turtadi; zarra yo‘nalishini tez-tez o‘zgartirib harakatlanadi. Xavfsizlik: yengil turting, ehtiyot bo‘ling. Uyda (kattalar bilan): ikkita ho‘l, silliq chetli shisha yoki plastik plastinkani bir-biriga bosing va ajratishga urinib ko‘ring.