Molekulalarning o‘zaro ta’siri va harakati. Broun harakati
Atir idishi ochilsa, uning hidi xonaning boshqa burchaklarida ham sezila boshlaydi: demak, atir zarralari havoda harakatlanadi. Gaz va suyuqliklarda molekulalar harakatda ekaniga ishonamiz; qattiq jismlarda ham zarralar o‘z joyida tebranib turadi (qizdirilgan metall shar kengayib, halqadan o‘ta olmay qoladi). Zarralar harakatini 1827-yilda ingliz botanigi Robert Broun suvdagi gul changi zarralarini mikroskopda kuzatib payqagan: ular to‘xtovsiz va tartibsiz harakat qilgan. Sababi — suyuqlik molekulalari ularga har tomondan tasodifiy urilib turishidir. Suyuqlik yoki gazdagi juda kichik zarralarning to‘xtovsiz va tartibsiz harakati Broun harakati deyiladi; temperatura ortsa, u kuchayadi. Molekulalar harakatda bo‘lsa-da, qattiq jism va suyuqlik tarqalib ketmaydi, chunki molekulalar orasida tortishish kuchi bor; juda yaqin masofada esa itarishish kuchi ham ta’sir qiladi. Bu kuchlar faqat molekula o‘lchamiga yaqin masofada seziladi: singan cho‘pning bo‘laklarini bir-biriga bosganimiz bilan molekulalarni yetarlicha yaqinlashtirib bo‘lmaydi, plastilin yoki xamirni esa yopishtirish mumkin.
Bolalar maydonchasida nam qum bilan qal’a yasash oson, quruq qum esa to‘kilib ketadi. Suv qum donalari orasiga kirib, molekulalar orasidagi tortishish kuchi tufayli ularni bir-biriga yopishtiradi.
Quruvchi loy yoki qorishma bilan g‘ishtni biriktiradi, kulol loydan idish shakllaydi, yelim ishlab chiqaruvchi buyumlarni yopishtiradigan modda yaratadi.
Toza plastmassa qopqoq yoki tangaga bir tomchi suv tomizing: u yoyilib ketmay, dumaloq bo‘lib turadi. Yoniga ikkinchi tomchini yaqinlashtiring va ikkalasi qo‘shilib ketishini kuzating.
«Tartibsiz harakat»: sinfda 6–8 o‘quvchi «molekula» bo‘ladi; bitta o‘quvchi «gul changi zarrasi» (katta shar yoki doira ichida). «Molekulalar» zarrani turli tomondan yengil turtadi; zarra yo‘nalishini tez-tez o‘zgartirib harakatlanadi. Xavfsizlik: yengil turting, ehtiyot bo‘ling. Uyda (kattalar bilan): ikkita ho‘l, silliq chetli shisha yoki plastik plastinkani bir-biriga bosing va ajratishga urinib ko‘ring.