☰ Mundarija · Fizika

Moddaning uch holati

Darslar 12–13 · 2 ta dars · N.Sh. Turdiyev. Fizika 6-sinf, 3-qayta ishlangan nashr. «Niso Poligraf» nashriyoti, Toshkent, 2017
13

Suyuqliklarda diffuziya hodisasini o‘rganish (uyda bajariladi)

Darslik, 28-bet
MaqsadSuyuqlikda diffuziya tezligi temperaturaga bog‘liqligini uyda tajriba qilib, v = h : t formulasi bo‘yicha hisoblash.
Yangi so‘zlar
diffuziya tezligi · speed (rate) of diffusionbalandlik h · height h of the coloured layerkuzatish jadvali · observation tablexulosa · conclusion
Tushuntirish

Bu uyda bajariladigan tajriba diffuziya sovuq suvda sekinroq, iliq suvda tezroq borishini tekshiradi. Ikkita bir xil baland stakanga bir xil hajmda suv quyiladi: birini sovutgichga, ikkinchisini xona temperaturasidagi (yoki iliqroq) joyga qo‘yamiz; faqat temperatura farq qilishi muhim. Har bir stakan tagiga bir xil kichik rangli qand (karamel) bo‘lagini asta qo‘yamiz va suvni chayqatmaymiz. Kuniga ikki marta bo‘yoq ko‘tarilgan qatlam balandligi h ni chizg‘ich bilan millimetrlarda o‘lchab, vaqt t ni yozib boramiz. Diffuziya tezligi v = h : t formulasi bilan hisoblanadi. Natijalar jadvalga yoziladi va solishtiriladi: kutiladigan xulosa — temperatura qancha yuqori bo‘lsa, molekulalar shuncha tez harakatlanadi va diffuziya shuncha tez boradi.

Namunalar
Namunaviy natija: sovuq suvda 24 soatda h = 24 mm → v = 24 : 24 = 1 mm/soat; iliq suvda 24 soatda h = 72 mm → v = 72 : 24 = 3 mm/soat.
Xulosa namunasi: «Iliq suvda diffuziya tezligi sovuq suvdagidan 3 marta katta chiqdi, demak, temperatura ortishi bilan diffuziya tezlashadi».
Sinfda faoliyat

Uy tajribasi (kattalar bilan): yuqoridagi tartibda ikkita stakan tayyorlang, jadval chizing: «vaqt, h (mm), v (mm/soat)». Xavfsizlik: qaynoq suv ishlatmang; margansovka (kaliy permanganat) ishlatilmasin — rangli qand yoki oziq-ovqat bo‘yog‘i yetarli; stakanlarni «ichish uchun emas» deb belgilang; tajribadan keyin qo‘lni yuving.

Mashq
1
Bo‘yoq 24 soatda 48 mm ko‘tarilgan bo‘lsa, diffuziya tezligi necha mm/soat?
2
Nima uchun ikkala stakanda suv hajmi va bo‘yoq bir xil olinadi?
3
Nima uchun suvni chayqatib yubormaslik kerak?
4
Qaysi stakanda diffuziya tezroq bo‘lishini kutasiz va nima uchun?