ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Fizika

Ishlarning tengligi. FIK. III bobni takrorlash

Darslar 36–38 · 3 ta dars · N.Sh. Turdiyev. Fizika 6-sinf, 3-qayta ishlangan nashr. «Niso Poligraf» nashriyoti, Toshkent, 2017
36

Mexanizmlardan foydalanishda ishlarning tengligi

Darslik, 93–95-betlar
MaqsadOddiy mexanizm ishlatilganda bajarilgan ishlarning tengligini, ya’ni mexanizm ishdan yutuq bermasligini tushunish.
Yangi so‘zlar
foydali ish · useful worksarflangan ish · work done (input work)ishdan yutuq yo‘q · no gain in workideal mexanizm · ideal machine
Tushuntirish

Mexanizm kuchdan yutuq bersa ham, ishdan yutuq bermaydi. Bu tajribada ko‘rinadi: yukni to‘g‘ridan to‘g‘ri h balandlikka ko‘tarishda bajariladigan ish A₁ = P · h (P — yuk og‘irligi). Xuddi shu yukni qiya tekislik yoki richag yordamida ko‘tarsak, kuch kichikroq (F < P), lekin kuch qo‘yilgan yo‘l uzunroq (s > h): A₂ = F · s. Ishqalanishsiz ideal mexanizmda A₂ = A₁, ya’ni F · s = P · h. Masalan, 1000 N yukni 2 m balandlikka ko‘tarishda A₁ = 1000 · 2 = 2000 J; 8 m uzunlikdagi qiya tekislikda F = 250 N, A₂ = 250 · 8 = 2000 J. Qo‘zg‘aluvchan blokda kuch 2 marta kam, ammo arqonni 2 marta ko‘proq tortamiz. Richagda ham F₁ · s₁ = F₂ · s₂ (ideal holda). Haqiqiy mexanizmlarda ishqalanish va qismlarning og‘irligi tufayli sarflangan ish foydali ishdan har doim ko‘p bo‘ladi.

ƒFormula
F · s = P · h
ideal mexanizmda: kuchdan yutsak, yo‘lda yutqazamiz
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Tepalikka chiqayotgan velosipedchi past uzatmaga o‘tadi: pedalni bosish taxminan ikki barobar yengillashadi, lekin bir xil masofa uchun pedalni ikki barobar ko‘p aylantirish kerak. Masalan, 100 m yo‘lga baland uzatmada 25 aylanish, past uzatmada 50 aylanish ketadi.

Kim ishlatadi

Velosiped va mashina mexaniklari uzatmalarni sozlaydi, yo‘l quruvchilar tog‘ yo‘lini ilon izi qilib yotiqroq qiladi, og‘ir yuk mashinasi haydovchisi past uzatmani tanlaydi.

Bugun sinab ko‘ring

Oila a’zosi bilan bir xil balandlikka uzun yotiq yo‘ldan va qisqa tik zinadan yuring: qaysi biri yengil, qaysi biri ko‘proq vaqt oladi?

Namunalar
KuchYo‘lIsh
yukni to‘g‘ridan ko‘tarish200 N3 m600 J
qo‘zg‘aluvchan blok100 N6 m600 J
Yukni 3 m ko‘tarishda qo‘zg‘aluvchan blok: yuk 200 N, kuch 100 N, arqon 6 m tortiladi; A = 100 · 6 = 600 J = 200 · 3 = 600 J.
60 N20 Nl₁l₂
Richakda qisqa yelkaga 60 N kuch 0,2 m yo‘lda, uzun yelkaga 20 N kuch 0,6 m yo‘lda: 60 · 0,2 = 12 J va 20 · 0,6 = 12 J.
Sinfda faoliyat

Tajriba: dinamometr yordamida bir xil yukni to‘g‘ri yuqoriga ko‘taring (F₁, h), keyin taxta qiya tekislik bo‘ylab tortib ko‘taring (F₂, s). A₁ = F₁ · h va A₂ = F₂ · s ni solishtiring; qaysi biri biroz katta va nima uchun? Xavfsizlik: yukni kichik (200–300 g) oling, taxtaning uchlari qo‘lingizga tegmasin.

Mashq
1
Oddiy mexanizm ishdan yutuq beradimi?
2
Yuk 400 N, ko‘tarish balandligi 3 m. Ideal mexanizm bilan ham bajariladigan ish necha J?
3
Ideal qiya tekislikda F = 100 N, s = 6 m. Yuk 200 N bo‘lsa, u necha m ko‘tariladi?
4
Nima uchun haqiqiy mexanizmda sarflangan ish foydali ishdan ko‘p?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliUrug‘ sayohatchisiHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →