Mexanizmlardan foydalanishda ishlarning tengligi
Mexanizm kuchdan yutuq bersa ham, ishdan yutuq bermaydi. Bu tajribada ko‘rinadi: yukni to‘g‘ridan to‘g‘ri h balandlikka ko‘tarishda bajariladigan ish A₁ = P · h (P — yuk og‘irligi). Xuddi shu yukni qiya tekislik yoki richag yordamida ko‘tarsak, kuch kichikroq (F < P), lekin kuch qo‘yilgan yo‘l uzunroq (s > h): A₂ = F · s. Ishqalanishsiz ideal mexanizmda A₂ = A₁, ya’ni F · s = P · h. Masalan, 1000 N yukni 2 m balandlikka ko‘tarishda A₁ = 1000 · 2 = 2000 J; 8 m uzunlikdagi qiya tekislikda F = 250 N, A₂ = 250 · 8 = 2000 J. Qo‘zg‘aluvchan blokda kuch 2 marta kam, ammo arqonni 2 marta ko‘proq tortamiz. Richagda ham F₁ · s₁ = F₂ · s₂ (ideal holda). Haqiqiy mexanizmlarda ishqalanish va qismlarning og‘irligi tufayli sarflangan ish foydali ishdan har doim ko‘p bo‘ladi.
Tepalikka chiqayotgan velosipedchi past uzatmaga o‘tadi: pedalni bosish taxminan ikki barobar yengillashadi, lekin bir xil masofa uchun pedalni ikki barobar ko‘p aylantirish kerak. Masalan, 100 m yo‘lga baland uzatmada 25 aylanish, past uzatmada 50 aylanish ketadi.
Velosiped va mashina mexaniklari uzatmalarni sozlaydi, yo‘l quruvchilar tog‘ yo‘lini ilon izi qilib yotiqroq qiladi, og‘ir yuk mashinasi haydovchisi past uzatmani tanlaydi.
Oila a’zosi bilan bir xil balandlikka uzun yotiq yo‘ldan va qisqa tik zinadan yuring: qaysi biri yengil, qaysi biri ko‘proq vaqt oladi?
| Kuch | Yo‘l | Ish | |
|---|---|---|---|
| yukni to‘g‘ridan ko‘tarish | 200 N | 3 m | 600 J |
| qo‘zg‘aluvchan blok | 100 N | 6 m | 600 J |
Tajriba: dinamometr yordamida bir xil yukni to‘g‘ri yuqoriga ko‘taring (F₁, h), keyin taxta qiya tekislik bo‘ylab tortib ko‘taring (F₂, s). A₁ = F₁ · h va A₂ = F₂ · s ni solishtiring; qaysi biri biroz katta va nima uchun? Xavfsizlik: yukni kichik (200–300 g) oling, taxtaning uchlari qo‘lingizga tegmasin.