Issiqlik hodisalari haqida Forobiy, Beruniy va Ibn Sino fikrlari
Abu Nasr al-Forobiy (873–950) Sirdaryo bo‘yidagi O‘tror (Forob) yaqinida tug‘ilgan, fanning ko‘p sohalarida ijod qilgan; modda tuzilishi, issiqlik, harakat, tovush va optikaga oid ishlar yozgan. Uning fikricha, jismning temperaturasi yuqori yoki past bo‘lishi uni tashkil etgan zarralarning harakatiga bog‘liq — bu zamonaviy molekular-kinetik tasavvurga yaqin. Ibn Sino (980–1037) konveksiyani shunday tushuntirgan: qizigan jism kengayib, zichligi kamayadi va yuqoriga intiladi, soviganda esa zichligi ortib, pastga tushadi. Beruniy (973–1048) Ibn Sinoga savol bergan: agar jismlar issiqlikdan kengaysa-yu sovuqdan toraysa, nega muzlagan suvli idish yoriladi va nega muz suv yuzida suzadi? Ibn Sino muzda havo bo‘laklari qamalib qoladi deb javob bergan; Beruniy idish tashqariga qarab yorilganini kuzatganini aytib, e’tiroz bildirgan. Bu bilimning kuzatishga asoslanishini ko‘rsatadi. Beruniy va Ibn Sino iqlim o‘zgarishini Quyosh nurining Yerga tushish qiyaligi bilan to‘g‘ri bog‘lashgan. Ibn Sino issiqlik manbalarini yaqin issiq jism, harakat va ishqalanish hamda yoritilgan jism deb sanagan.
«Alloma bilan suhbat»: bir o‘quvchi Beruniy, ikkinchisi Ibn Sino rolida suv muzlashi haqidagi savol-javobni o‘ynaydi; sinf kuzatishlarga asoslangan e’tirozni bahoslaydi. Xavfsizlik: muzlatish tajribasida shisha idish o‘rniga yengil plastik stakan oling, to‘lib ketmaydigan qilib 3/4 gacha suv quying, kattalar yordamida muzlatgichga qo‘ying.