ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Fizika

Allomalar va temperatura

Darslar 43–44 · 2 ta dars · N.Sh. Turdiyev. Fizika 6-sinf, 3-qayta ishlangan nashr. «Niso Poligraf» nashriyoti, Toshkent, 2017
43

Issiqlik hodisalari haqida Forobiy, Beruniy va Ibn Sino fikrlari

Darslik, 110–112-betlar
MaqsadForobiy, Beruniy va Ibn Sinoning issiqlik hodisalari haqidagi fikrlarini bilish: temperatura, konveksiya, suvning muzlashi, iqlim.
Yangi so‘zlar
Forobiy · al-FarabiBeruniy · BeruniIbn Sino · Ibn Sina (Avicenna)iqlim · climate
Tushuntirish

Abu Nasr al-Forobiy (873–950) Sirdaryo bo‘yidagi O‘tror (Forob) yaqinida tug‘ilgan, fanning ko‘p sohalarida ijod qilgan; modda tuzilishi, issiqlik, harakat, tovush va optikaga oid ishlar yozgan. Uning fikricha, jismning temperaturasi yuqori yoki past bo‘lishi uni tashkil etgan zarralarning harakatiga bog‘liq — bu zamonaviy molekular-kinetik tasavvurga yaqin. Ibn Sino (980–1037) konveksiyani shunday tushuntirgan: qizigan jism kengayib, zichligi kamayadi va yuqoriga intiladi, soviganda esa zichligi ortib, pastga tushadi. Beruniy (973–1048) Ibn Sinoga savol bergan: agar jismlar issiqlikdan kengaysa-yu sovuqdan toraysa, nega muzlagan suvli idish yoriladi va nega muz suv yuzida suzadi? Ibn Sino muzda havo bo‘laklari qamalib qoladi deb javob bergan; Beruniy idish tashqariga qarab yorilganini kuzatganini aytib, e’tiroz bildirgan. Bu bilimning kuzatishga asoslanishini ko‘rsatadi. Beruniy va Ibn Sino iqlim o‘zgarishini Quyosh nurining Yerga tushish qiyaligi bilan to‘g‘ri bog‘lashgan. Ibn Sino issiqlik manbalarini yaqin issiq jism, harakat va ishqalanish hamda yoritilgan jism deb sanagan.

873–950Forobiy973–1048Beruniy980–1037Ibn Sino
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Qishda xonadagi deraza ichkaridan tumanlanadi. Bola «nega faqat deraza?» deb so‘rab, qo‘lini avval oynaga, keyin devorga tekkizdi: oyna sovuqroq ekan. Iliq nam havo sovuq oynada suvga aylanadi. U taxmin qilib, keyin tekshirdi.

Kim ishlatadi

Olimlar kuzatish va tajriba bilan xulosa chiqaradi, shifokorlar belgilarni solishtirib tashxis qo‘yadi, ob-havo kuzatuvchilar o‘lchovlarni yozib boradi.

Bugun sinab ko‘ring

Bugun bitta savolingizni yozing (masalan, nega ko‘lmak quyoshda soyadagidan tezroq quriydi), uni xavfsiz tekshirish yo‘lini o‘ylang va natijani ikki gapda yozing.

Namunalar
Ibn Sino: «Toshni toshga ishqalasang isiydi» — ishqalanish issiqlik manbai.
Kir tez quriydi, agar quyosh nuri tik tushsa: tik tushganda yuza ko‘proq energiya oladi.
Sinfda faoliyat

«Alloma bilan suhbat»: bir o‘quvchi Beruniy, ikkinchisi Ibn Sino rolida suv muzlashi haqidagi savol-javobni o‘ynaydi; sinf kuzatishlarga asoslangan e’tirozni bahoslaydi. Xavfsizlik: muzlatish tajribasida shisha idish o‘rniga yengil plastik stakan oling, to‘lib ketmaydigan qilib 3/4 gacha suv quying, kattalar yordamida muzlatgichga qo‘ying.

Mashq
1
Forobiy temperaturani nima bilan bog‘lagan?
2
Beruniy Ibn Sinoga qanday savol bergan?
3
Ibn Sinoga ko‘ra konveksiya nima sababdan sodir bo‘ladi?
4
Nima uchun Beruniyning idish tashqariga qarab sindi degan kuzatishi muhim?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliQo‘l yuvish xonasi uchun suvHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →