Turmushda elektr tokining ahamiyati. Oddiy elektr zanjiri
Elektr toki yoritish, isitish, mashina va stanoklarni harakatga keltirish, aloqa, kompyuter va tibbiyotda ishlatiladi. Elektr zanjiri — tok manbai, iste’molchi (lampochka, isitgich, motor), ulovchi simlar va kalitdan iborat berk yo‘l. Tok faqat berk zanjirda va manba bo‘lganda o‘tadi; kalit ochilsa, zanjir uziladi va tok to‘xtaydi. Zanjirdagi tokni tavsiflovchi kattaliklar: tok kuchi I — zanjirdan o‘tayotgan zaryad miqdori bilan bog‘liq kattalik, birligi amper (A), ampermetr bilan o‘lchanadi va zanjirga ketma-ket ulanadi. Kuchlanish U — manba (yoki zanjir qismi) tokni qanchalik «itarishini» ko‘rsatadi, birligi volt (V), voltmetr bilan o‘lchanadi va o‘lchanayotgan qismga parallel ulanadi. Birliklar nomi italiyalik Volta va frantsuz Amper sharafiga qo‘yilgan. Iste’molchilar ketma-ket (bir sim, bitta yo‘l) yoki parallel (shoxlangan) ulanadi: uydagi lampochkalar va rozetkalar parallel ulangan, shuning uchun bittasi o‘chsa, boshqalari ishlayveradi. Zanjir sxemasi shartli belgilar bilan chiziladi.
Bolaning o‘yinchoq mashinasi to‘satdan to‘xtadi. Katta bola batareya bo‘limini ochib, prujina batareyaga tegmay turganini payqadi. To‘g‘rilagach zanjir yopildi va mashina yana yurdi.
Elektrchilar uzilgan joyni qidiradi, telefon ta’mirchilari kontaktlarni tekshiradi, avtomexaniklar simlardagi nosozlikni topadi.
Sinfdoshlar yoki oila bilan davra bo‘lib turib kichik yumshoq to‘pni qo‘ldan-qo‘lga uzating: bitta kishi «kalit» bo‘lib qo‘lini tortsa, to‘p to‘xtaydi, xuddi zanjir uzilgandek.
Tajriba (xavfsiz): 4,5 V (yoki 1,5 V ikki quruq element) li batareya, kichik lampochka (fonar) va kalitdan zanjir yig‘ing; kalitni yopib-oching. Keyin ikkinchi lampochkani ketma-ket, so‘ng parallel ulang va yorqinlikni taqqoslang. Xavfsizlik: faqat past kuchlanishli (6 V dan oshmagan) batareya ishlating, rozetkadan hech qachon foydalanmang, batareya qutblarini sim bilan to‘g‘ridan to‘g‘ri tutashtirmang (qizib ketadi), kattalar nazorati zarur.