ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Fizika

Massa va uni o‘lchash

Darslar 14–15 · 2 ta dars · N.Sh. Turdiyev. Fizika 6-sinf, 3-qayta ishlangan nashr. «Niso Poligraf» nashriyoti, Toshkent, 2017
14

Massa va uning birliklari

Darslik, 29–31-betlar
MaqsadInertlik va massa tushunchasini, massa birliklarini va massani o‘lchash usullarini bilish; massa birliklarini bir-biriga o‘tkazish.
Yangi so‘zlar
inertlik · inertiamassa · masskilogramm (kg) · kilogramshayinli tarozi · beam balance
Tushuntirish

Qum ortilgan o‘yinchoq mashinani joyidan qo‘zg‘atish oson, rosmana yuk mashinasini esa qiyin; yuguruvchi o‘yinchoq mashinani to‘xtatish ham oson. Demak, jismlar tinch holatini ham, harakat holatini ham saqlashga intiladi. Jismning tinch yoki harakat holatini saqlash qobiliyati inertlik deyiladi; u turli jismlarda turlicha. Inertlikni xarakterlovchi fizik kattalik jism massasi deyiladi (belgisi m). XBSda massaning birligi — kilogramm (kg): 1 t = 1000 kg, 1 kg = 1000 g, 1 g = 1000 mg; 1 sentner = 100 kg. Kilogramm uzoq vaqt Parij yaqinidagi Sevrda saqlangan platina-iridiy silindr namunasi bilan belgilangan; 2019-yildan u tabiat doimiysi (Plank doimiysi) orqali aniqlanadi. Massa tarozida o‘lchanadi. Shayinli tarozi eng ishonchli: u jism qayerda va qanday temperaturada ekanligiga bog‘liq emas, shuning uchun hisoblashlarda massa o‘zgarmas deb olinadi (m = const). Prujinali tarozi esa prujinaning holati va joyga bog‘liq bo‘lgani uchun aniqligi kam.

💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Avtobus to‘satdan tormozlanganda tik turgan yo‘lovchilar oldinga engashadi: ularning tanasi harakatini davom ettirmoqchi bo‘ladi. Shuning uchun haydovchi «tutqichdan ushlang» deydi. Yuk bilan to‘la avtobusning massasi katta, uni to‘xtatish qiyinroq.

Kim ishlatadi

Haydovchi yuklangan mashinada tormoz masofasini ko‘proq oladi, avtomobil xavfsizligi muhandisi kamar va o‘rindiqni loyihalaydi, kranchi yukni sekin to‘xtatadi.

Bugun sinab ko‘ring

Qo‘lingizni yuvgandan keyin lavabo ustida uni sermab silkiting: suv tomchilari uchib ketadi. Qo‘l to‘xtaganda tomchilar nega harakatini davom ettirishini tushuntiring.

Namunalar
2,5 t = 2,5 · 1000 kg = 2500 kg; 450 g = 450 : 1000 kg = 0,45 kg.
Tanga bilan tajriba: stakan ustiga karton, kartonga tanga qo‘yilib, karton sekin chertib uloqtirilsa, tanga inertligi tufayli joyida qoladi va stakanga tushadi.
Sinfda faoliyat

«Inertlik tajribasi»: plastik stakan ustiga qog‘oz yoki yupqa karton, uning ustiga tanga qo‘yiladi; kartonni gorizontal tez chertib uloqtiring — tanga stakanga tushadi. Nima uchun? Xavfsizlik: faqat plastik stakan ishlating, shisha emas. Ikkinchi mashq: 3 ta bir xil tanganing biri yengil; pallali tarozida faqat bir marta tortib uni qanday topasiz?

Mashq
1
Inertlik deb nimaga aytiladi?
2
3 kg necha gramm?
3
2,5 t necha kilogramm?
4
Nima uchun jism massasini prujinali tarozidan ko‘ra shayinli tarozida aniqroq o‘lchash mumkin?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliYorliqsiz ko‘chatlarHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →