Massa va uning birliklari
Qum ortilgan o‘yinchoq mashinani joyidan qo‘zg‘atish oson, rosmana yuk mashinasini esa qiyin; yuguruvchi o‘yinchoq mashinani to‘xtatish ham oson. Demak, jismlar tinch holatini ham, harakat holatini ham saqlashga intiladi. Jismning tinch yoki harakat holatini saqlash qobiliyati inertlik deyiladi; u turli jismlarda turlicha. Inertlikni xarakterlovchi fizik kattalik jism massasi deyiladi (belgisi m). XBSda massaning birligi — kilogramm (kg): 1 t = 1000 kg, 1 kg = 1000 g, 1 g = 1000 mg; 1 sentner = 100 kg. Kilogramm uzoq vaqt Parij yaqinidagi Sevrda saqlangan platina-iridiy silindr namunasi bilan belgilangan; 2019-yildan u tabiat doimiysi (Plank doimiysi) orqali aniqlanadi. Massa tarozida o‘lchanadi. Shayinli tarozi eng ishonchli: u jism qayerda va qanday temperaturada ekanligiga bog‘liq emas, shuning uchun hisoblashlarda massa o‘zgarmas deb olinadi (m = const). Prujinali tarozi esa prujinaning holati va joyga bog‘liq bo‘lgani uchun aniqligi kam.
«Inertlik tajribasi»: plastik stakan ustiga qog‘oz yoki yupqa karton, uning ustiga tanga qo‘yiladi; kartonni gorizontal tez chertib uloqtiring — tanga stakanga tushadi. Nima uchun? Xavfsizlik: faqat plastik stakan ishlating, shisha emas. Ikkinchi mashq: 3 ta bir xil tanganing biri yengil; pallali tarozida faqat bir marta tortib uni qanday topasiz?