Massa va uning birliklari
Qum ortilgan o‘yinchoq mashinani joyidan qo‘zg‘atish oson, rosmana yuk mashinasini esa qiyin; yuguruvchi o‘yinchoq mashinani to‘xtatish ham oson. Demak, jismlar tinch holatini ham, harakat holatini ham saqlashga intiladi. Jismning tinch yoki harakat holatini saqlash qobiliyati inertlik deyiladi; u turli jismlarda turlicha. Inertlikni xarakterlovchi fizik kattalik jism massasi deyiladi (belgisi m). XBSda massaning birligi — kilogramm (kg): 1 t = 1000 kg, 1 kg = 1000 g, 1 g = 1000 mg; 1 sentner = 100 kg. Kilogramm uzoq vaqt Parij yaqinidagi Sevrda saqlangan platina-iridiy silindr namunasi bilan belgilangan; 2019-yildan u tabiat doimiysi (Plank doimiysi) orqali aniqlanadi. Massa tarozida o‘lchanadi. Shayinli tarozi eng ishonchli: u jism qayerda va qanday temperaturada ekanligiga bog‘liq emas, shuning uchun hisoblashlarda massa o‘zgarmas deb olinadi (m = const). Prujinali tarozi esa prujinaning holati va joyga bog‘liq bo‘lgani uchun aniqligi kam.
Avtobus to‘satdan tormozlanganda tik turgan yo‘lovchilar oldinga engashadi: ularning tanasi harakatini davom ettirmoqchi bo‘ladi. Shuning uchun haydovchi «tutqichdan ushlang» deydi. Yuk bilan to‘la avtobusning massasi katta, uni to‘xtatish qiyinroq.
Haydovchi yuklangan mashinada tormoz masofasini ko‘proq oladi, avtomobil xavfsizligi muhandisi kamar va o‘rindiqni loyihalaydi, kranchi yukni sekin to‘xtatadi.
Qo‘lingizni yuvgandan keyin lavabo ustida uni sermab silkiting: suv tomchilari uchib ketadi. Qo‘l to‘xtaganda tomchilar nega harakatini davom ettirishini tushuntiring.
«Inertlik tajribasi»: plastik stakan ustiga qog‘oz yoki yupqa karton, uning ustiga tanga qo‘yiladi; kartonni gorizontal tez chertib uloqtiring — tanga stakanga tushadi. Nima uchun? Xavfsizlik: faqat plastik stakan ishlating, shisha emas. Ikkinchi mashq: 3 ta bir xil tanganing biri yengil; pallali tarozida faqat bir marta tortib uni qanday topasiz?