ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Fizika

Richag tajribasi. Oddiy mexanizmlar

Darslar 34–35 · 2 ta dars · N.Sh. Turdiyev. Fizika 6-sinf, 3-qayta ishlangan nashr. «Niso Poligraf» nashriyoti, Toshkent, 2017
34

Laboratoriya ishi. Richagning muvozanatda bo‘lish shartini o‘rganish

Darslik, 89-bet
MaqsadRichagning muvozanat shartini tajribada tekshirish: F₁ · l₁ = F₂ · l₂ ekanini yelka va yuklar bilan o‘lchab ko‘rsatish.
Yangi so‘zlar
richag-chizg‘ich · lever ruleryuk (toshlar) · weightsyelka uzunligi · length of an armo‘lchash jadvali · table of measurements
Tushuntirish

Kerakli asboblar: o‘rtasidan tayanchga qo‘yiladigan yoki burchakli tayanchli chizg‘ich (richag), bir xil massali yuklar to‘plami (masalan, 50 g li toshlar), ip, dinamometr. Chizg‘ichni tayanchga qo‘yib, uni gorizontal holatga keltiramiz. Chap yelkaga bir necha yuk osamiz va o‘ng yelkaga yuklarni shunday osamizki, chizg‘ich yana gorizontal muvozanatda turadi. Har bir yelka uzunligini tayanchdan yuk osilgan nuqtagacha chizg‘ich bilan o‘lchaymiz, yuklarning og‘irligini F = m · g bo‘yicha topamiz. Keyin F₁ · l₁ va F₂ · l₂ ni hisoblab solishtiramiz: ular taxminan teng bo‘ladi, farq o‘lchash xatoligidan (ishqalanish, chizg‘ich massasi, aniq muvozanatni topa olmaslik). Tajribani 3–4 xil yelka va yuk bilan takrorlab, natijalarni jadvalga yozamiz. Xulosa: kuch qancha kichik bo‘lsa, uning yelkasi shuncha uzun bo‘lishi kerak.

!Diqqat!
Yuklarni oyoqqa tushirmang; shisha tayanch o‘rniga plastik tayanch ishlating; barmoqlarni tayanch va chizg‘ich orasiga qistirmang.
4 kg6 kg

m₁·d₁ = 4·3 = 12 · m₂·d₂ = 6·2 = 12

Richag muvozanatda: F₁·d₁ = F₂·d₂

💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Bolalar maydonchasidagi tebranma taxtada 400 N og‘irlikdagi bola o‘rtadan 1,5 m narida, 300 N og‘irlikdagi bola esa 2 m narida o‘tirdi. 400 · 1,5 = 600 va 300 · 2 = 600, momentlar teng, shuning uchun taxta muvozanatda turdi.

Kim ishlatadi

Bozorda savdogar shayinli tarozida mahsulotni tortadi, quruvchi og‘ir toshni uzun lom bilan qimirlatadi, maydoncha loyihalovchisi tebranma taxtani muvozanatli qiladi.

Bugun sinab ko‘ring

Og‘ir kitobning chetiga chizg‘ichni suqib, tagiga qalamni tayanch qilib qo‘ying va chizg‘ichning narigi uchini bosing. Qalam kitobga yaqin bo‘lganda va uzoq bo‘lganda qaysi biri yengil ko‘tarilishini solishtiring. Barmoqlaringizni kitob ostiga qisib qo‘ymang.

Namunalar
3 NF₂20 sm15 sm
Chap yelka l₁ = 20 sm, F₁ = 3 N; o‘ng yelka l₂ = 15 sm bo‘lsa F₂ = 3 · 20 : 15 = 4 N.
ƒFormula
F₁ · l₁ ≈ F₂ · l₂
kichik farq — o‘lchash xatosi
Natijalar: F₁l₁ = 0,6 N·m va F₂l₂ = 0,59 N·m — taxminan teng, kichik farq o‘lchash xatosi.
Sinfda faoliyat

Laboratoriya ishi (juftlikda): richagni muvozanatlab, 3 xil yuk va yelka bilan tajriba o‘tkazing va jadval to‘ldiring: «F₁, l₁, F₁·l₁, F₂, l₂, F₂·l₂». Xavfsizlik: yuklarni oyoqqa tushirmang, shisha tayanch o‘rniga plastik tayanch ishlating, qo‘llarni tayanch va chizg‘ich orasiga qistirmang.

Mashq
1
Tajribada richag muvozanatda bo‘lganda qaysi kattaliklar teng bo‘ladi?
2
50 g li bitta tosh F = 0,5 N (g = 10). Chap yelkada 4 ta tosh 10 sm da. O‘ng yelkada 5 sm da nechta tosh muvozanatlaydi?
3
F₁ = 2 N, l₁ = 30 sm. F₂ = 3 N bo‘lsa l₂ necha sm?
4
Nima uchun F₁l₁ va F₂l₂ aniq teng chiqmasligi mumkin?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliTuproq qopi tokchagaHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →