ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Fizika

Musiqa va shovqin. VII bobni takrorlash

Darslar 67–68 · 2 ta dars · N.Sh. Turdiyev. Fizika 6-sinf, 3-qayta ishlangan nashr. «Niso Poligraf» nashriyoti, Toshkent, 2017
67

Musiqiy tovushlar va shovqinlar. Tovush va salomatlik. Me’morchilikda tovush

Darslik, 165–167-betlar
MaqsadMusiqiy tovush va shovqinni, musiqa asboblarida tovush hosil bo‘lish usullarini, shovqinning salomatlikka ta’sirini va me’morchilik akustikasini bilish.
Yangi so‘zlar
musiqiy tovush · musical soundshovqin · noisetovush yutish koeffitsiyenti · sound absorption coefficientme’morchilik akustikasi · architectural acoustics
Tushuntirish

Yoqimli, ritmik tovushlarni musiqiy tovush, tartibsiz, yoqimsiz tovushlarni shovqin deymiz; ular orasidagi chegara nisbiy (bir kishiga musiqa, boshqasiga shovqin bo‘lishi mumkin; juda baland ovozda yoqimli kuy ham shovqinga aylanadi). Musiqa asboblarida tovush: havo ustuni tebranishidan (fleyta, karnay, surnay, klarnet), tor tebranishidan (rubob, dutor, tanbur, g‘ijjak, skripka), tarang teri yoki parda tebranishidan (doira, nog‘ora, baraban) va elektron tebranishlardan hosil bo‘ladi. Shovqin, ayniqsa baland va uzoq davom etsa, asabni toliqtiradi, diqqatni susaytiradi va eshitishni zararlashi mumkin (taxminan 85 dB dan yuqori tovushga uzoq ta’sir xavfli), shuning uchun naushnikda juda baland ovoz qo‘ymaslik kerak. Shovqinni kamaytirish uchun tovush yutuvchi materiallar ishlatiladi. Tovush yutish koeffitsiyenti α — yutilgan tovush energiyasining tushgan energiyaga nisbati: devor 0,02–0,03, gilam 0,21, shisha paxta qatlami 0,51 (500 Hz da). Me’morchilik akustikasi zal va binolarda tovush yaxshi eshitilishini o‘rganadi: teatr shiplari tovushni zalning hamma joyiga bir tekis yo‘naltiradigan shaklda quriladi, devor va o‘rindiqlar ortiqcha aks sadoni yutadigan materiallar bilan qoplanadi.

Tovush hosil bo‘lishiAsboblar
havo ustunifleyta, karnay, surnay, klarnet
torrubob, dutor, tanbur, g‘ijjak, skripka
tarang pardadoira, nog‘ora, baraban
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Maktab oshxonasida yalang devorlar va qattiq pol tufayli bolalarning ovozi aks-sado berib, gap eshitilmay qoldi. Deraza pardalari va mato taxtalar osilgach shovqin pasaydi, chunki yumshoq narsalar tovushni qaytarmay yutadi.

Kim ishlatadi

Me’morlar zallarning tovush sifatini loyihalaydi, yozuv studiyasi quruvchilari ovozni yutuvchi materiallar ishlatadi, yo‘l shovqinini kamaytiruvchi to‘siqlarni loyihalovchilar mahallani himoya qiladi.

Bugun sinab ko‘ring

Uydagi uchta xonada (masalan, yotoqxona, oshxona, hammom) qarsak chalib, qaysi birida aks-sado eng kuchli ekanini aniqlang va sababini o‘ylab ko‘ring.

Namunalar
Materialα
devor0,02–0,03
gilam0,21
shisha paxta0,51
Gilam devorga osilsa, α = 0,21: 200 J tovush energiyasidan taxminan 42 J yutiladi (200 · 21 : 100).
Bo‘sh zalda ovoz jaranglaydi; odamlar va pardalar kirgach, tovush yutilib, aks sado kamayadi.
Sinfda faoliyat

«Tinch burchak»: sinfda baland va past ovozli tovushlarni (qoshiq bilan idishga urish, qarsak, musiqiy asbob) tinglab, qaysilari musiqiy, qaysilari shovqin ekanini baholang; keyin tovushni gilam yoki paxta bilan to‘sib, balandligi qanday o‘zgarishini kuzating. Xavfsizlik: baland ovozli musiqa yoqmang, quloq yonida baland tovush chiqarmang, naushnikda ovozni o‘rtacha qo‘ying.

Mashq
1
Musiqa asboblarini tovush hosil bo‘lish usuli bo‘yicha guruhlang: doira, rubob, fleyta.
2
α = 0,5 bo‘lgan material 200 J tovush energiyasidan necha J ni yutadi?
3
Shovqin salomatlikka qanday zarar keltirishi mumkin?
4
Teatr zallarida shift nima uchun maxsus shaklda quriladi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliOxirgi sayr marshrutiHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →