ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Fizika

Mexanik harakat. Yo‘l va vaqt

Darslar 19–20 · 2 ta dars · N.Sh. Turdiyev. Fizika 6-sinf, 3-qayta ishlangan nashr. «Niso Poligraf» nashriyoti, Toshkent, 2017
19

Jismlarning mexanik harakati. Trayektoriya

Darslik, 45–46-betlar
MaqsadMexanik harakat, sanoq jismi, trayektoriya va moddiy nuqta tushunchalarini bilish; harakatni to‘g‘ri chiziqli va egri chiziqli turlarga ajratish.
Yangi so‘zlar
mexanik harakat · mechanical motionsanoq jismi · reference bodytrayektoriya · trajectorymoddiy nuqta · material point
Tushuntirish

Jismning vaqt o‘tishi bilan boshqa jismlarga nisbatan o‘rnini o‘zgartirishi mexanik harakat deyiladi. Harakat nisbiy: yo‘lovchi poyezd vagoniga nisbatan tinch, lekin yerga nisbatan harakatda. Harakat qaysi jismga nisbatan qaralayotgan bo‘lsa, o‘sha jism sanoq jismi deyiladi. Jism harakat paytida qoldirgan (yoki o‘tgan) chiziq trayektoriya deyiladi; trayektoriyasi to‘g‘ri chiziq bo‘lsa, harakat to‘g‘ri chiziqli, egri chiziq bo‘lsa, egri chiziqli bo‘ladi. Agar jism o‘lchamlarini masala shartiga ko‘ra e’tiborga olmasa ham bo‘ladigan bo‘lsa, uni moddiy nuqta deb qaraymiz: masalan, Toshkentdan Samarqandga ketayotgan avtobus xaritada nuqta kabi qaraladi. Yer Quyosh atrofida aylansa ham, Yerning o‘lchamlari Quyoshgacha masofaga nisbatan juda kichik, shuning uchun uni moddiy nuqta deb olish mumkin.

toshto‘p
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

To‘xtab turgan avtobusda o‘tirgan bola yonidagi avtobus sekin yura boshlaganini ko‘rib, o‘zi orqaga ketayotgandek sezadi. Aslida bola turibdi. Harakat har doim biror jismga nisbatan qaraladi.

Kim ishlatadi

Uchuvchi va dispetcher samolyotlar harakatini bir-biriga nisbatan kuzatadi, kema kapitani qirg‘oqqa nisbatan yo‘nalishni belgilaydi, futbol murabbiyi to‘p traektoriyasini tahlil qiladi.

Bugun sinab ko‘ring

Yumshoq to‘pni oilangiz a’zosiga ohista tashlang va uning yo‘lini qog‘ozga chizing. Keyin biroz kuchliroq tashlab, chiziq qanday o‘zgarganini ko‘ring.

Namunalar
Erkin tushayotgan tosh trayektoriyasi to‘g‘ri chiziq (vertikal), futbol to‘pi trayektoriyasi esa egri chiziq.
Samolyot uchib ketayotganda uning orqasida oq iz qoladi: bu iz samolyot trayektoriyasini ko‘rsatadi.
Sinfda faoliyat

«Tinchmi yoki harakatdami?»: o‘quvchilar sinfdagi o‘rindiqda o‘tirgan o‘rtoqlari «partaga nisbatan» va «Quyoshga nisbatan» tinchmi yoki harakatdami, muhokama qiladi. Xavfsizlik: yo‘lda kuzatganda faqat trotuarda turing, yo‘lga chiqmang.

Mashq
1
Mexanik harakat deb nimaga aytiladi?
2
Avtobusdagi yo‘lovchi qaysi jismga nisbatan tinch, qaysi jismga nisbatan harakatda?
3
Qaysi hollarda jismni moddiy nuqta deb olish mumkin?
4
Nima uchun «harakat nisbiy» deyiladi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliKutubxonaga qaysi yo‘ldanHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →