Jismlarning mexanik harakati. Trayektoriya
Jismning vaqt o‘tishi bilan boshqa jismlarga nisbatan o‘rnini o‘zgartirishi mexanik harakat deyiladi. Harakat nisbiy: yo‘lovchi poyezd vagoniga nisbatan tinch, lekin yerga nisbatan harakatda. Harakat qaysi jismga nisbatan qaralayotgan bo‘lsa, o‘sha jism sanoq jismi deyiladi. Jism harakat paytida qoldirgan (yoki o‘tgan) chiziq trayektoriya deyiladi; trayektoriyasi to‘g‘ri chiziq bo‘lsa, harakat to‘g‘ri chiziqli, egri chiziq bo‘lsa, egri chiziqli bo‘ladi. Agar jism o‘lchamlarini masala shartiga ko‘ra e’tiborga olmasa ham bo‘ladigan bo‘lsa, uni moddiy nuqta deb qaraymiz: masalan, Toshkentdan Samarqandga ketayotgan avtobus xaritada nuqta kabi qaraladi. Yer Quyosh atrofida aylansa ham, Yerning o‘lchamlari Quyoshgacha masofaga nisbatan juda kichik, shuning uchun uni moddiy nuqta deb olish mumkin.
To‘xtab turgan avtobusda o‘tirgan bola yonidagi avtobus sekin yura boshlaganini ko‘rib, o‘zi orqaga ketayotgandek sezadi. Aslida bola turibdi. Harakat har doim biror jismga nisbatan qaraladi.
Uchuvchi va dispetcher samolyotlar harakatini bir-biriga nisbatan kuzatadi, kema kapitani qirg‘oqqa nisbatan yo‘nalishni belgilaydi, futbol murabbiyi to‘p traektoriyasini tahlil qiladi.
Yumshoq to‘pni oilangiz a’zosiga ohista tashlang va uning yo‘lini qog‘ozga chizing. Keyin biroz kuchliroq tashlab, chiziq qanday o‘zgarganini ko‘ring.
«Tinchmi yoki harakatdami?»: o‘quvchilar sinfdagi o‘rindiqda o‘tirgan o‘rtoqlari «partaga nisbatan» va «Quyoshga nisbatan» tinchmi yoki harakatdami, muhokama qiladi. Xavfsizlik: yo‘lda kuzatganda faqat trotuarda turing, yo‘lga chiqmang.