Linzalar haqida tushuncha
Linza — ikki yoki bir tomoni sferik sirt bilan chegaralangan shaffof jism (ko‘pincha shishadan). O‘rtasi chetidan qalin bo‘lsa — qavariq linza, o‘rtasi yupqa bo‘lsa — botiq linza. Sferik sirtlarning markazlaridan o‘tuvchi to‘g‘ri chiziq — bosh optik o‘q. Bosh optik o‘qqa parallel kelgan nurlar qavariq linzadan o‘tgach, bir nuqtada — fokusda (F) to‘planadi, shuning uchun uni yig‘uvchi linza deyiladi; botiq linzadan o‘tgan nurlar esa sochiladi, ularning davomi fokusda kesishadi (mavhum fokus), shu sabab u sochuvchi linza. Linza optik markazidan fokusgacha masofa — fokus masofasi F. Fokus masofasiga teskari kattalik linzaning optik kuchi: D = 1 : F; birligi — dioptriya (dptr); F = 1 m bo‘lsa, D = 1 dptr. Botiq linza uchun D manfiy. Qavariq linza buyumni F dan yaqin qo‘yganda to‘g‘ri, kattalashgan, mavhum tasvir beradi (lupa); fokusdan uzoqda esa teskari, haqiqiy tasvir beradi. Linzalar ko‘zoynak, lupa, mikroskop, teleskop, fotoapparat va ko‘zimizning gavharida ishlatiladi. Xavfsizlik: linza bilan Quyosh nurini hech qachon qog‘oz, mato yoki teriga to‘plamang va Quyoshga linza orqali qaramang.
F = 4 sm · d = 6 sm · d′ = 12 sm
1/F = 1/d + 1/d′ · haqiqiy, teskari, kattalashgan
Keksa qarindoshning o‘qish ko‘zoynagida +2,5 yozilgan: bu qabariq linza bo‘lib, optik kuchi 2,5 dioptriya, fokus masofasi 1 : 2,5 = 0,4 m = 40 sm. Linza nurlarni yig‘adi, shuning uchun mayda yozuv tiniq ko‘rinadi.
Optiklar ko‘zoynak tanlaydi, soat ustalari lupa bilan mayda qismlarni ko‘radi, kamera yaratuvchilar linzalar tizimini loyihalaydi.
Qo‘lingizni uzatib bir barmog‘ingizga, keyin uzoqdagi narsaga navbatma-navbat qarang: ko‘zingizdagi linza fokusni o‘zgartirayotganini sezasiz.
Tajriba: lupa bilan sahifadagi harflarni kattalashtirib ko‘ring; lupani devordan uzoqlashtirib, derazadan tashqaridagi manzara tasvirini oq qog‘ozda ushlang (teskari tasvir). Fokus masofasini o‘lchang. Xavfsizlik: lupani Quyosh tomonga yo‘naltirmang; yoz kunida lupani qog‘oz ustida qoldirmang — yong‘in xavfi bor.