ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Fizika

Linzalar. Prizma va kamalak

Darslar 58–59 · 2 ta dars · N.Sh. Turdiyev. Fizika 6-sinf, 3-qayta ishlangan nashr. «Niso Poligraf» nashriyoti, Toshkent, 2017
58

Linzalar haqida tushuncha

Darslik, 146–147-betlar
MaqsadLinza, uning turlarini (qavariq, botiq), fokus, fokus masofasi va optik kuchi D = 1 : F ni bilish; linzalarning qo‘llanilishini tushuntirish.
Yangi so‘zlar
linza · lensyig‘uvchi va sochuvchi linza · converging and diverging lensfokus masofasi (F) · focal length (F)optik kuch, dioptriya · optical power, dioptre
Tushuntirish

Linza — ikki yoki bir tomoni sferik sirt bilan chegaralangan shaffof jism (ko‘pincha shishadan). O‘rtasi chetidan qalin bo‘lsa — qavariq linza, o‘rtasi yupqa bo‘lsa — botiq linza. Sferik sirtlarning markazlaridan o‘tuvchi to‘g‘ri chiziq — bosh optik o‘q. Bosh optik o‘qqa parallel kelgan nurlar qavariq linzadan o‘tgach, bir nuqtada — fokusda (F) to‘planadi, shuning uchun uni yig‘uvchi linza deyiladi; botiq linzadan o‘tgan nurlar esa sochiladi, ularning davomi fokusda kesishadi (mavhum fokus), shu sabab u sochuvchi linza. Linza optik markazidan fokusgacha masofa — fokus masofasi F. Fokus masofasiga teskari kattalik linzaning optik kuchi: D = 1 : F; birligi — dioptriya (dptr); F = 1 m bo‘lsa, D = 1 dptr. Botiq linza uchun D manfiy. Qavariq linza buyumni F dan yaqin qo‘yganda to‘g‘ri, kattalashgan, mavhum tasvir beradi (lupa); fokusdan uzoqda esa teskari, haqiqiy tasvir beradi. Linzalar ko‘zoynak, lupa, mikroskop, teleskop, fotoapparat va ko‘zimizning gavharida ishlatiladi. Xavfsizlik: linza bilan Quyosh nurini hech qachon qog‘oz, mato yoki teriga to‘plamang va Quyoshga linza orqali qaramang.

2FFF2Fbuyumtasvir
2FFF2F

F = 4 sm · d = 6 sm · d′ = 12 sm

1/F = 1/d + 1/d′ · haqiqiy, teskari, kattalashgan

💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Keksa qarindoshning o‘qish ko‘zoynagida +2,5 yozilgan: bu qabariq linza bo‘lib, optik kuchi 2,5 dioptriya, fokus masofasi 1 : 2,5 = 0,4 m = 40 sm. Linza nurlarni yig‘adi, shuning uchun mayda yozuv tiniq ko‘rinadi.

Kim ishlatadi

Optiklar ko‘zoynak tanlaydi, soat ustalari lupa bilan mayda qismlarni ko‘radi, kamera yaratuvchilar linzalar tizimini loyihalaydi.

Bugun sinab ko‘ring

Qo‘lingizni uzatib bir barmog‘ingizga, keyin uzoqdagi narsaga navbatma-navbat qarang: ko‘zingizdagi linza fokusni o‘zgartirayotganini sezasiz.

Namunalar
ƒFormula
D = 1 : F
D — optik kuch (dptr), F — fokus masofasi (m)
F = 0,5 m bo‘lsa, D = 1 : 0,5 = 2 dptr.
D = 4 dptr bo‘lgan linza fokus masofasi F = 1 : 4 = 0,25 m = 25 sm.
Sinfda faoliyat

Tajriba: lupa bilan sahifadagi harflarni kattalashtirib ko‘ring; lupani devordan uzoqlashtirib, derazadan tashqaridagi manzara tasvirini oq qog‘ozda ushlang (teskari tasvir). Fokus masofasini o‘lchang. Xavfsizlik: lupani Quyosh tomonga yo‘naltirmang; yoz kunida lupani qog‘oz ustida qoldirmang — yong‘in xavfi bor.

Mashq
1
Qavariq va botiq linzani qanday farqlaymiz?
2
Fokus masofasi 25 sm (0,25 m) bo‘lgan linza optik kuchi necha dptr?
3
D = 5 dptr bo‘lgan linza fokus masofasi necha sm?
4
Nima uchun lupa kitobdagi yozuvni kattalashtirib ko‘rsatadi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliOvqatlantirgich navbatiHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →