ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Fizika

Tovush manbalari va tarqalishi

Darslar 63–64 · 2 ta dars · N.Sh. Turdiyev. Fizika 6-sinf, 3-qayta ishlangan nashr. «Niso Poligraf» nashriyoti, Toshkent, 2017
63

Tovush manbalari va uni qabul qilgichlar

Darslik, 156–158-betlar
MaqsadTovush manbalarini, tebranish chastotasini (Hz), eshitiladigan diapazonni, infra- va ultratovushni, kamerton va mikrofonni bilish.
Yangi so‘zlar
tebranish · vibration (oscillation)chastota (Hz) · frequency (Hz)ultratovush · ultrasoundkamerton · tuning fork
Tushuntirish

Tovush chiqaradigan har qanday jism tebranadi: parta chetidan chiqarilgan chizg‘ich, tortilgan tor, karnay pardasi, ovoz paychalari. Takrorlanuvchi harakat tebranma harakat deyiladi. 1 sekunddagi tebranishlar soni chastota (ν) deyiladi; birligi — gers (Hz): 1 Hz = sekundiga 1 tebranish. Inson qulog‘i taxminan 16 Hz dan 20 000 Hz gacha tovushni eshitadi; 16 Hz dan past tovush — infratovush, 20 000 Hz dan yuqori — ultratovush. Ko‘pgina hayvonlar boshqacha eshitadi: it va mushuk, ko‘rshapalak ultratovushni ham eshitadi, delfinlar juda yuqori chastotalarni (100 kHz dan ham yuqori) qabul qiladi. Aniq chastotali tovush chiqaradigan asbob — kamerton: ikki shoxli metall asbob, uni 1711-yilda ingliz musiqachisi Jon Shor ixtiro qilgan; uning tovushi rezonator (yog‘och quti) bilan kuchaytiriladi; rubob, dutor, tanbur kabi asboblarda ham tor ostida rezonator bor. Tovush qabul qilgichlar: inson qulog‘i (quloq pardasi tebranadi va signal miyaga boradi), mikrofon — tovush tebranishlarini elektr tebranishlariga aylantiradi (yunoncha mikros — kichik, fon — tovush). Baland ovozda uzoq musiqa tinglash eshitishni susaytiradi — quloqni asrang.

AT
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Ba’zi it hushtaklari odam eshitmaydigan, taxminan 25 000 Hz chastotali tovush chiqaradi (odam eshitishi 20 000 Hz gacha). Bolalar hech narsa eshitmaydi, lekin it quloqlarini tikib, hushtakchi tomon yuguradi.

Kim ishlatadi

Shifokorlar ultratovush tekshiruvidan foydalanadi, musiqa ustozlari asbobni to‘g‘ri chastotaga sozlaydi, hayvon trenerlari va veterinarlar hayvonlar eshitishini hisobga oladi.

Bugun sinab ko‘ring

Bo‘g‘ingizga barmog‘ingizni yengil qo‘yib, avval past, keyin baland ovozda «mmm» deng: baland tovushda tebranishni tezroq his qilasiz.

Namunalar
ƒFormula
ν = N : t
N — tebranishlar soni, t — vaqt (s); birligi Hz
440 Hz li kamerton 5 sekundda 440 · 5 = 2200 marta tebranadi.
TovushChastota
infratovush16 Hz dan past
eshitiladigan16 – 20 000 Hz
ultratovush20 000 Hz dan yuqori
Chizg‘ich 2 sekundda 10 marta tebransa, chastotasi 10 : 2 = 5 Hz — bu infratovush, shuning uchun eshitilmaydi.
Sinfda faoliyat

Tajriba: parta chetidan chizg‘ichni chiqarib, uzun va qisqa uchi bilan tebrating — qisqa qismda tovush eshitiladi (chastota ortadi). Kamerton bo‘lsa, uni suvga tekkizib suv sachrashini kuzating. Xavfsizlik: qattiq tovush chiqarmang va quloq yonida baland ovoz chiqarmang; kamertonni qattiq jismga urmang, rezina bolg‘achadan foydalaning; plastik chizg‘ichni barmoqqa urmang.

Mashq
1
Chastota nima va qaysi birlikda o‘lchanadi?
2
Kamerton 300 Hz chastotada 4 sekundda necha marta tebranadi?
3
Parrak sekundiga 10 marta aylansa, tebranish chastotasi necha Hz?
4
Inson qulog‘i qaysi chastotalar oralig‘ini eshitadi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliLimon bilan soatHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →