Tovush manbalari va uni qabul qilgichlar
Tovush chiqaradigan har qanday jism tebranadi: parta chetidan chiqarilgan chizg‘ich, tortilgan tor, karnay pardasi, ovoz paychalari. Takrorlanuvchi harakat tebranma harakat deyiladi. 1 sekunddagi tebranishlar soni chastota (ν) deyiladi; birligi — gers (Hz): 1 Hz = sekundiga 1 tebranish. Inson qulog‘i taxminan 16 Hz dan 20 000 Hz gacha tovushni eshitadi; 16 Hz dan past tovush — infratovush, 20 000 Hz dan yuqori — ultratovush. Ko‘pgina hayvonlar boshqacha eshitadi: it va mushuk, ko‘rshapalak ultratovushni ham eshitadi, delfinlar juda yuqori chastotalarni (100 kHz dan ham yuqori) qabul qiladi. Aniq chastotali tovush chiqaradigan asbob — kamerton: ikki shoxli metall asbob, uni 1711-yilda ingliz musiqachisi Jon Shor ixtiro qilgan; uning tovushi rezonator (yog‘och quti) bilan kuchaytiriladi; rubob, dutor, tanbur kabi asboblarda ham tor ostida rezonator bor. Tovush qabul qilgichlar: inson qulog‘i (quloq pardasi tebranadi va signal miyaga boradi), mikrofon — tovush tebranishlarini elektr tebranishlariga aylantiradi (yunoncha mikros — kichik, fon — tovush). Baland ovozda uzoq musiqa tinglash eshitishni susaytiradi — quloqni asrang.
Ba’zi it hushtaklari odam eshitmaydigan, taxminan 25 000 Hz chastotali tovush chiqaradi (odam eshitishi 20 000 Hz gacha). Bolalar hech narsa eshitmaydi, lekin it quloqlarini tikib, hushtakchi tomon yuguradi.
Shifokorlar ultratovush tekshiruvidan foydalanadi, musiqa ustozlari asbobni to‘g‘ri chastotaga sozlaydi, hayvon trenerlari va veterinarlar hayvonlar eshitishini hisobga oladi.
Bo‘g‘ingizga barmog‘ingizni yengil qo‘yib, avval past, keyin baland ovozda «mmm» deng: baland tovushda tebranishni tezroq his qilasiz.
| Tovush | Chastota |
|---|---|
| infratovush | 16 Hz dan past |
| eshitiladigan | 16 – 20 000 Hz |
| ultratovush | 20 000 Hz dan yuqori |
Tajriba: parta chetidan chizg‘ichni chiqarib, uzun va qisqa uchi bilan tebrating — qisqa qismda tovush eshitiladi (chastota ortadi). Kamerton bo‘lsa, uni suvga tekkizib suv sachrashini kuzating. Xavfsizlik: qattiq tovush chiqarmang va quloq yonida baland ovoz chiqarmang; kamertonni qattiq jismga urmang, rezina bolg‘achadan foydalaning; plastik chizg‘ichni barmoqqa urmang.