ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Fizika

Fizik kattaliklar va o‘lchash aniqligi

Darslar 6–7 · 2 ta dars · N.Sh. Turdiyev. Fizika 6-sinf, 3-qayta ishlangan nashr. «Niso Poligraf» nashriyoti, Toshkent, 2017
6

Fizik kattaliklar va ularni o‘lchash

Darslik, 12–14-betlar
MaqsadFizik kattalik, uning son qiymati va birligi, XBS va ulushli hamda karrali birliklar haqida tushuncha hosil qilish; birliklarni o‘zgartirish.
Yangi so‘zlar
fizik kattalik · physical quantityXalqaro birliklar sistemasi (XBS) · International System of Units (SI)karrali birlik · multiple unit (larger, e.g. kilometre)ulushli birlik · submultiple unit (smaller, e.g. millimetre)
Tushuntirish

Jism yoki hodisaning tajribada o‘lchash mumkin bo‘lgan parametrlari fizik kattaliklar deyiladi: uzunlik, massa, vaqt, hajm, temperatura. Kattalikni miqdor jihatidan ifodalash uchun uning son qiymati va birligi kerak: «dars 45 minut davom etadi» deyilganda 45 — son qiymat, minut — birlik. O‘lchash — o‘lchanadigan kattalikni namuna (etalon) bilan solishtirishdir. Turli mamlakatlarda turli birliklar ishlatilgani noqulay bo‘lgani uchun 1960-yilda Xalqaro birliklar sistemasi (XBS) qabul qilindi; unda 7 ta asosiy birlik bor: uzunlik — metr (m), massa — kilogramm (kg), vaqt — sekund (s), tok kuchi — amper (A), temperatura — kelvin (K), yorug‘lik kuchi — kandela (cd), modda miqdori — mol. Kattalik juda katta yoki juda kichik bo‘lsa, qo‘shimchali birliklar ishlatiladi: kilo (1000), mega (1 000 000), gekto (100), deka (10), detsi (0,1), santi (0,01), milli (0,001), mikro (0,000001). Masalan, 1 km = 1000 m, 1 mm = 0,001 m. Kattaliklarni solishtirishdan oldin ularni bir xil birlikka keltirish kerak; uzunlik bilan vaqt kabi bir jinsli bo‘lmagan kattaliklarni solishtirib bo‘lmaydi.

XBSning 7 ta asosiy birligi
KattalikBirlikBelgi
uzunlikmetrm
massakilogrammkg
vaqtsekunds
tok kuchiamperA
temperaturakelvinK
yorug‘lik kuchikandelacd
modda miqdorimolmol
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Kichik ko‘prik oldida «3 t» deb yozilgan belgi turibdi. Furgonning yuki bilan massasi 2800 kg. 3 t = 3000 kg, 2800 kg < 3000 kg, shuning uchun o‘tishi mumkin. Birlik bo‘lmasa, «3» raqami hech narsa anglatmasdi.

Kim ishlatadi

Haydovchi belgilarni to‘g‘ri o‘qiydi, oshpaz va novvoy retsept bo‘yicha miqdorni o‘lchaydi, quruvchi uzunlik va massani birliklari bilan hisoblaydi.

Bugun sinab ko‘ring

Uydagi o‘ramlar yorlig‘idan massa, hajm yoki muddatga oid uch xil kattalikni birligi bilan yozib oling va bittasini kichikroq birlikka aylantiring.

Namunalar
Maktabgacha masofa: 1 km va 1100 m. Solishtirish uchun: 1 km = 1000 m va 1000 m < 1100 m, demak 1100 m uzoqroq.
Old qo‘shimchaKo‘paytma
kilo1000
santi0,01
milli0,001
3 km 250 m = 3·1000 m + 250 m = 3250 m; 540 mm = 540 · 0,001 m = 0,54 m.
Sinfda faoliyat

«Birliklar zanjiri»: doskada 1 km → m → dm → sm → mm zanjiri chiziladi; har bir o‘quvchi kartochkadagi uzunlikni (masalan, 2 m, 35 sm, 4 km) so‘ralgan birlikka o‘tkazib, o‘rtog‘iga tekshirtiradi. Amaliy: darslik varag‘ining qalinligini toping — 100 ta varaq qalinligini chizg‘ich bilan o‘lchab, 100 ga bo‘ling.

Mashq
1
Fizik kattalik deb nimaga aytiladi? Ikkita misol keltiring.
2
350 dm necha metr?
3
1 soat 15 minut necha sekund?
4
Nima uchun «3 kg» va «3 m» ni solishtirib bo‘lmaydi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliYomg‘ir o‘lchagichHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →