Fizik kattaliklar va ularni o‘lchash
Jism yoki hodisaning tajribada o‘lchash mumkin bo‘lgan parametrlari fizik kattaliklar deyiladi: uzunlik, massa, vaqt, hajm, temperatura. Kattalikni miqdor jihatidan ifodalash uchun uning son qiymati va birligi kerak: «dars 45 minut davom etadi» deyilganda 45 — son qiymat, minut — birlik. O‘lchash — o‘lchanadigan kattalikni namuna (etalon) bilan solishtirishdir. Turli mamlakatlarda turli birliklar ishlatilgani noqulay bo‘lgani uchun 1960-yilda Xalqaro birliklar sistemasi (XBS) qabul qilindi; unda 7 ta asosiy birlik bor: uzunlik — metr (m), massa — kilogramm (kg), vaqt — sekund (s), tok kuchi — amper (A), temperatura — kelvin (K), yorug‘lik kuchi — kandela (cd), modda miqdori — mol. Kattalik juda katta yoki juda kichik bo‘lsa, qo‘shimchali birliklar ishlatiladi: kilo (1000), mega (1 000 000), gekto (100), deka (10), detsi (0,1), santi (0,01), milli (0,001), mikro (0,000001). Masalan, 1 km = 1000 m, 1 mm = 0,001 m. Kattaliklarni solishtirishdan oldin ularni bir xil birlikka keltirish kerak; uzunlik bilan vaqt kabi bir jinsli bo‘lmagan kattaliklarni solishtirib bo‘lmaydi.
«Birliklar zanjiri»: doskada 1 km → m → dm → sm → mm zanjiri chiziladi; har bir o‘quvchi kartochkadagi uzunlikni (masalan, 2 m, 35 sm, 4 km) so‘ralgan birlikka o‘tkazib, o‘rtog‘iga tekshirtiradi. Amaliy: darslik varag‘ining qalinligini toping — 100 ta varaq qalinligini chizg‘ich bilan o‘lchab, 100 ga bo‘ling.