Fizik kattaliklar va ularni o‘lchash
Jism yoki hodisaning tajribada o‘lchash mumkin bo‘lgan parametrlari fizik kattaliklar deyiladi: uzunlik, massa, vaqt, hajm, temperatura. Kattalikni miqdor jihatidan ifodalash uchun uning son qiymati va birligi kerak: «dars 45 minut davom etadi» deyilganda 45 — son qiymat, minut — birlik. O‘lchash — o‘lchanadigan kattalikni namuna (etalon) bilan solishtirishdir. Turli mamlakatlarda turli birliklar ishlatilgani noqulay bo‘lgani uchun 1960-yilda Xalqaro birliklar sistemasi (XBS) qabul qilindi; unda 7 ta asosiy birlik bor: uzunlik — metr (m), massa — kilogramm (kg), vaqt — sekund (s), tok kuchi — amper (A), temperatura — kelvin (K), yorug‘lik kuchi — kandela (cd), modda miqdori — mol. Kattalik juda katta yoki juda kichik bo‘lsa, qo‘shimchali birliklar ishlatiladi: kilo (1000), mega (1 000 000), gekto (100), deka (10), detsi (0,1), santi (0,01), milli (0,001), mikro (0,000001). Masalan, 1 km = 1000 m, 1 mm = 0,001 m. Kattaliklarni solishtirishdan oldin ularni bir xil birlikka keltirish kerak; uzunlik bilan vaqt kabi bir jinsli bo‘lmagan kattaliklarni solishtirib bo‘lmaydi.
| Kattalik | Birlik | Belgi |
|---|---|---|
| uzunlik | metr | m |
| massa | kilogramm | kg |
| vaqt | sekund | s |
| tok kuchi | amper | A |
| temperatura | kelvin | K |
| yorug‘lik kuchi | kandela | cd |
| modda miqdori | mol | mol |
Kichik ko‘prik oldida «3 t» deb yozilgan belgi turibdi. Furgonning yuki bilan massasi 2800 kg. 3 t = 3000 kg, 2800 kg < 3000 kg, shuning uchun o‘tishi mumkin. Birlik bo‘lmasa, «3» raqami hech narsa anglatmasdi.
Haydovchi belgilarni to‘g‘ri o‘qiydi, oshpaz va novvoy retsept bo‘yicha miqdorni o‘lchaydi, quruvchi uzunlik va massani birliklari bilan hisoblaydi.
Uydagi o‘ramlar yorlig‘idan massa, hajm yoki muddatga oid uch xil kattalikni birligi bilan yozib oling va bittasini kichikroq birlikka aylantiring.
| Old qo‘shimcha | Ko‘paytma |
|---|---|
| kilo | 1000 |
| santi | 0,01 |
| milli | 0,001 |
«Birliklar zanjiri»: doskada 1 km → m → dm → sm → mm zanjiri chiziladi; har bir o‘quvchi kartochkadagi uzunlikni (masalan, 2 m, 35 sm, 4 km) so‘ralgan birlikka o‘tkazib, o‘rtog‘iga tekshirtiradi. Amaliy: darslik varag‘ining qalinligini toping — 100 ta varaq qalinligini chizg‘ich bilan o‘lchab, 100 ga bo‘ling.