ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Fizika

Atom va molekula

Darslar 8–9 · 2 ta dars · N.Sh. Turdiyev. Fizika 6-sinf, 3-qayta ishlangan nashr. «Niso Poligraf» nashriyoti, Toshkent, 2017
8

Modda tuzilishi haqida Demokrit, Ar-Roziy, Beruniy va Ibn Sino ta’limotlari

Darslik, 18–19-betlar
MaqsadModda tuzilishi haqidagi qadimgi va o‘rta asr olimlari (Demokrit, Ar-Roziy, Beruniy, Ibn Sino) qarashlarini va atomning hozirgi tuzilishini bayon qilish.
Yangi so‘zlar
atom · atom (Greek atomos — “indivisible”)yadro · nucleuselektron · electronkvark · quark
Tushuntirish

Suv qaynaganda bug‘ga aylanadi, qishda esa muzlaydi. Bunga o‘xshash savollar odamlarni qadimdan qiziqtirgan: moddaning ichida nima bor? Yunon olimi Demokrit (taxminan e.a. 460–370) hamma narsa juda mayda, bo‘linmaydigan zarralar — atomlardan tashkil topgan deb hisoblagan; «atom» grekcha «bo‘linmas» degani. Uning asari bizgacha yetib kelmagan, fikrlari boshqalarning kitoblarida saqlangan. Buyuk bobomiz Abu Bakr Ar-Roziy (taxminan 865–925) atomning ham bo‘linishi mumkin, uning ichida bo‘shliq va harakatdagi bo‘lakchalar bor, bo‘lakchalar orasida o‘zaro ta’sir kuchlari bor, degan g‘oyani aytgan. Beruniy va Ibn Sino bu masalada xat yozishib, bahslashgan: Beruniy atomning bo‘linishi na «umuman yo‘q», na «cheksiz» bo‘lishi mumkin emas, deb hisoblagan; Ibn Sino bo‘linish chegarasi borligini aytgan. Hozir atom murakkab tuzilganligi isbotlangan: u musbat zaryadli yadro va uning atrofidagi manfiy zaryadli elektronlardan iborat; yadro esa protonlar va neytronlardan, ular esa kvarklardan tashkil topgan.

460–370Demokrit (e.a.)865–925Ar-Roziy
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Bola yumshoq qalamda satr yozadi. Qalam uchidan grafit, ya’ni uglerod atomlaridan iborat mayda zarralar qog‘ozga o‘tib qoladi. Eng nozik chiziqda ham sanab bo‘lmaydigan darajada ko‘p atom bor.

Kim ishlatadi

Kimyogar moddalarni atomlar darajasida o‘rganadi, shifokor tanadagi atomlarga asoslangan MRT tasvirini o‘qiydi, batareya ishlab chiquvchi elektronlar harakatini hisobga oladi.

Bugun sinab ko‘ring

Yumshoq qalamda qisqa chiziq torting, so‘ng barmog‘ingiz bilan surting. Qolgan iz grafit zarralaridir. Qalam va qog‘ozni og‘zingizga yaqinlashtirmang.

Namunalar
Shakar kukunini yana maydalasak ham shirinligi saqlanadi — demak, modda juda mayda zarralardan iborat.
Atom qismiJoylashuvi
yadro (proton + neutron)atom markazida
elektronlaryadro atrofida
Atom: yadro (proton + neutron) + elektronlar. Yadro atomdan taxminan yuz ming marta kichik, lekin atom massasining deyarli hammasi yadroda.
Sinfda faoliyat

«Bo‘linish chegarasi»: bir varaq qog‘ozni (xavfsiz qaychi bilan) yarmiga qirqing, bo‘lakni yana yarmiga va hokazo. Necha marta bo‘lgach, davom ettirib bo‘lmaydi? Fikrlang: moddani bo‘lish qayerda tugaydi?

Mashq
1
«Atom» so‘zi nimani anglatadi va uni kim birinchi bo‘lib qo‘llagan?
2
Ar-Roziyning atom haqidagi qarashi Demokritnikidan nimasi bilan farq qiladi?
3
Hozirgi tasavvurga ko‘ra atom nimalardan iborat?
4
Beruniy nima uchun atomning cheksiz bo‘linishiga ishonmagan?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliUstozlar kuni sovg‘asiHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →