Modda tuzilishi haqida Demokrit, Ar-Roziy, Beruniy va Ibn Sino ta’limotlari
Suv qaynaganda bug‘ga aylanadi, qishda esa muzlaydi. Bunga o‘xshash savollar odamlarni qadimdan qiziqtirgan: moddaning ichida nima bor? Yunon olimi Demokrit (taxminan e.a. 460–370) hamma narsa juda mayda, bo‘linmaydigan zarralar — atomlardan tashkil topgan deb hisoblagan; «atom» grekcha «bo‘linmas» degani. Uning asari bizgacha yetib kelmagan, fikrlari boshqalarning kitoblarida saqlangan. Buyuk bobomiz Abu Bakr Ar-Roziy (taxminan 865–925) atomning ham bo‘linishi mumkin, uning ichida bo‘shliq va harakatdagi bo‘lakchalar bor, bo‘lakchalar orasida o‘zaro ta’sir kuchlari bor, degan g‘oyani aytgan. Beruniy va Ibn Sino bu masalada xat yozishib, bahslashgan: Beruniy atomning bo‘linishi na «umuman yo‘q», na «cheksiz» bo‘lishi mumkin emas, deb hisoblagan; Ibn Sino bo‘linish chegarasi borligini aytgan. Hozir atom murakkab tuzilganligi isbotlangan: u musbat zaryadli yadro va uning atrofidagi manfiy zaryadli elektronlardan iborat; yadro esa protonlar va neytronlardan, ular esa kvarklardan tashkil topgan.
Bola yumshoq qalamda satr yozadi. Qalam uchidan grafit, ya’ni uglerod atomlaridan iborat mayda zarralar qog‘ozga o‘tib qoladi. Eng nozik chiziqda ham sanab bo‘lmaydigan darajada ko‘p atom bor.
Kimyogar moddalarni atomlar darajasida o‘rganadi, shifokor tanadagi atomlarga asoslangan MRT tasvirini o‘qiydi, batareya ishlab chiquvchi elektronlar harakatini hisobga oladi.
Yumshoq qalamda qisqa chiziq torting, so‘ng barmog‘ingiz bilan surting. Qolgan iz grafit zarralaridir. Qalam va qog‘ozni og‘zingizga yaqinlashtirmang.
| Atom qismi | Joylashuvi |
|---|---|
| yadro (proton + neutron) | atom markazida |
| elektronlar | yadro atrofida |
«Bo‘linish chegarasi»: bir varaq qog‘ozni (xavfsiz qaychi bilan) yarmiga qirqing, bo‘lakni yana yarmiga va hokazo. Necha marta bo‘lgach, davom ettirib bo‘lmaydi? Fikrlang: moddani bo‘lish qayerda tugaydi?