☰ Mundarija · Fizika

Issiqlik manbalari. Kengayish

Darslar 39–40 · 2 ta dars · N.Sh. Turdiyev. Fizika 6-sinf, 3-qayta ishlangan nashr. «Niso Poligraf» nashriyoti, Toshkent, 2017
39

Issiqlikni hosil qiluvchi manbalar. Issiqlik qabul qilish

Darslik, 102–104-betlar
MaqsadIssiqlik manbalarini va issiqlik hosil bo‘lish usullarini bilish; issiqlik miqdori energiya turi ekanini tushunish.
Yangi so‘zlar
issiqlik manbai · heat sourceyonish · combustionishqalanish · frictionissiqlik miqdori · quantity of heat
Tushuntirish

Issiqlikning eng katta tabiiy manbai — Quyosh: uning nuri Yerni isitadi va hayotni ta’minlaydi. Boshqa manbalar: yoqilg‘i yonishi (o‘tin, ko‘mir, tabiiy gaz, benzin), elektr toki (elektr isitgich, dazmol), jismlarning ishqalanishi (qo‘llarni ishqalaganda isiydi, gugurt cho‘pi), jismlarning urilishi va deformatsiyasi, Yer ichki issiqligi (issiq buloqlar, geyzerlar), yadro reaksiyalari. Issiqlik — jism ichki energiyasining bir qismi: jismni tashkil etgan molekulalar tez harakatlansa, uning ichki energiyasi ortadi. Issiq jismdan sovuqroq jismga energiya o‘tishi issiqlik uzatilishi deyiladi, o‘tgan energiya miqdori issiqlik miqdori deb ataladi; u joul (J) bilan o‘lchanadi. Issiqlik issiqroq jismdan sovuqroq jismga o‘z-o‘zidan o‘tadi, aksincha emas. Ishqalanish va urilishda mexanik energiya ichki energiyaga aylanadi: temir bo‘lagini bir necha marta bolg‘a bilan urgandan keyin u isiydi.

Namunalar
Qo‘llarni bir-biriga ishqalaganda ular isiydi: mexanik energiya ichki energiyaga aylandi.
Choy damlangan piyola atrofiga sovuq qo‘l tegsa, issiqlik piyoladan qo‘lga o‘tadi va qo‘l isiydi.
Sinfda faoliyat

Tajriba: kaftlaringizni 20 soniya ishqalang, so‘ng yonoqqa tekkizing; yana yoyiq kaftni 20 soniya qo‘l bilan tuting, taqqoslang. Xavfsizlik: ochiq olov, gugurt, qaynoq suv bilan tajriba qilmang; isitgich va dazmolga tegmang. Quyoshga tik qarama va bosh kiyim kiying.

Mashq
1
Issiqlikning eng katta tabiiy manbai nima?
2
Issiqlik miqdori qaysi birlikda o‘lchanadi?
3
Qaysi biri ishqalanish tufayli isish: dazmol, qo‘llarni ishqalash, quyosh nuri?
4
Issiqlik qaysi yo‘nalishda o‘z-o‘zidan uzatiladi?