☰ Mundarija · Fizika

Termometr tajribasi. IV bobni takrorlash

Darslar 45–46 · 2 ta dars · N.Sh. Turdiyev. Fizika 6-sinf, 3-qayta ishlangan nashr. «Niso Poligraf» nashriyoti, Toshkent, 2017
45

Laboratoriya ishi. Termometr yordamida havo va suyuqlik temperaturasini o‘lchash

Darslik, 114-bet
MaqsadTermometr bilan havo va suyuqlik temperaturasini to‘g‘ri o‘lchash, shkala bo‘linma bahosini topish va aralashma temperaturasini kuzatish.
Yangi so‘zlar
bo‘linma bahosi · value of a scale divisionxona temperaturasi · room temperaturearalashma temperaturasi · temperature of a mixtureo‘lchash xatoligi · measurement error
Tushuntirish

Kerakli asboblar: laboratoriya termometri (spirtli yoki elektron), iliq va sovuq suv, menzurka, shisha o‘rniga plastik stakanlar, aralashtirgich tayoqcha, soat. Avval termometr shkalasi bo‘linmasining bahosini topamiz: ikki yaqin raqam ayirmasini ular orasidagi bo‘linmalar soniga bo‘lamiz (masalan, 10 °C va 20 °C orasida 10 bo‘linma bo‘lsa, bir bo‘linma 1 °C). Termometrni sinf devoriga quyosh nuri tushmaydigan, isitgichdan uzoq joyga osamiz va 5–6 daqiqa o‘tgach, ko‘rsatish o‘zgarmay qolganda xona temperaturasini yozamiz. Keyin 100 ml iliq suvni (taxminan 40–50 °C, kattalar tayyorlagan) stakanga quyib, termometrni tushiramiz, 1 daqiqadan so‘ng t₁ ni, suvdan chiqarmay o‘qiymiz. Xuddi shunday 100 ml sovuq suvning t₂ sini o‘lchaymiz. So‘ng ikkalasini aralashtirib, t₃ ni o‘lchaymiz. Odatda t₃ ikki temperatura orasida, teng miqdorda deyarli o‘rtacha (t₁ + t₂) : 2 ga yaqin bo‘ladi, kichik farq issiqlikning atrof-muhitga va idishga yo‘qolishidan.

Namunalar
t₁ = 46 °C, t₂ = 14 °C bo‘lsa, kutiladigan t₃ ≈ (46 + 14) : 2 = 30 °C; o‘lchangan 29 °C — yaxshi natija.
Shkala 20 °C va 30 °C orasida 5 bo‘linma bo‘lsa, bo‘linma bahosi (30 − 20) : 5 = 2 °C.
Sinfda faoliyat

Laboratoriya ishi (guruhda): xona, iliq suv, sovuq suv va aralashma temperaturasini o‘lchab, jadvalga yozing: «t₁, t₂, t₃, (t₁ + t₂) : 2». Xavfsizlik: faqat kattalar tayyorlagan iliq suv (45 °C dan oshmasin), qaynoq suv ham, gaz yoki plita ham ishlatilmaydi; shisha termometrni stol chetidan uzoqroq qo‘ying, sinsa ushlamang.

Mashq
1
Termometr shkalasi 0 °C va 10 °C orasida 5 bo‘linma. Bir bo‘linma necha °C?
2
Nima uchun suvdagi termometr ko‘rsatishini uni chiqarmay o‘qish kerak?
3
t₁ = 50 °C, t₂ = 20 °C teng massali suvlar. Taxminiy t₃ necha °C?
4
Nega o‘lchangan t₃ nazariy qiymatdan odatda biroz past chiqadi?