ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Fizika

Massa markazi. Richag

Darslar 32–33 · 2 ta dars · N.Sh. Turdiyev. Fizika 6-sinf, 3-qayta ishlangan nashr. «Niso Poligraf» nashriyoti, Toshkent, 2017
32

Jismlarning massa markazi va uni aniqlash. Muvozanat turlari

Darslik, 84–86-betlar
MaqsadMassa markazini va uni topish usulini bilish; turg‘un, noturg‘un va farqsiz muvozanat turlarini farqlash.
Yangi so‘zlar
massa markazi · centre of massmuvozanat · equilibriumturg‘un muvozanat · stable equilibriumtayanch yuza · base area (support area)
Tushuntirish

Jismning har bir qismiga og‘irlik kuchi ta’sir qiladi, ularning teng ta’sir etuvchisi qo‘yilgan nuqta — og‘irlik markazi, ya’ni massa markazi. Bir jinsli simmetrik jismlarda (shar, kub, to‘g‘ri to‘rtburchak plastina) u geometrik markazda yotadi. Tekis yupqa plastinaning massa markazini topish uchun uni ikki-uch turli nuqtasidan ip bilan osib, vertikal chiziqlar chizamiz: ular kesishgan nuqta massa markazidir. Muvozanat turlari: turg‘un — jism muvozanatdan chiqarilsa, o‘z holiga qaytadi (botiqning tubidagi shar); noturg‘un — jism muvozanatdan chiqqach, undan uzoqlashadi (qavariq tepasidagi shar); farqsiz — jism istalgan holatida muvozanatda qoladi (tekis stol ustidagi shar). Tayanchi bor jism massa markazidan o‘tgan vertikal tayanch yuzasi ichidan o‘tsa, turg‘un bo‘ladi: shuning uchun massa markazi past va tayanch yuzasi keng bo‘lgan jism turg‘unroq (Piza minorasi, yuk avtomobili).

O
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Og‘ir maktab sumkasini tashiyotgan bola oldinga engashadi. Og‘ir kitoblar orqaga yaqin joylashgan bo‘lsa, og‘irlik markazi tanaga yaqin bo‘ladi, muvozanatni saqlash oson va yelka kam charchaydi.

Kim ishlatadi

Gimnast balansni og‘irlik markazi orqali boshqaradi, kran operatori yukni tayanch ustida ushlaydi, mebel loyihachisi shkaf ag‘darilmasligini ta’minlaydi.

Bugun sinab ko‘ring

Yengil kitobni stol chetidan asta-sekin tashqariga suring va u ag‘darila boshlagan paytni kuzating. Kitob taxminan yarmi chetdan o‘tganda ag‘dariladi: shunda og‘irlik markazi tayanchdan o‘tadi. Kitobni boshqa qo‘lingiz bilan ushlab qoling.

Namunalar
MuvozanatMisol
turg‘unbotiq tubidagi shar
noturg‘unqavariq tepasidagi shar
farqsiztekis stol ustidagi shar
Chizg‘ich o‘rtasidan ipga osilsa, muvozanatda turadi — massa markazi o‘rtada.
Tumbler o‘yinchoq doim tik turadi: uning massa markazi juda past, shuning uchun muvozanati turg‘un.
Sinfda faoliyat

Amaliy ish: kartondan notekis shakl qirqing (kattalar yordamida, to‘mtoq uchli qaychi bilan), uch nuqtasiga igna yo‘q holda teshik oching va ipdan osib, har safar vertikal chiziq chizing — kesishgan nuqta massa markazi. Xavfsizlik: o‘tkir qaychini faqat kattalar nazoratida ishlating; igna o‘rniga qalam uchi yoki yo‘g‘on qalam bilan teshing.

Mashq
1
Massa markazi nima?
2
Qavariq yuzaning tepasida turgan shar qanday muvozanatda?
3
Nima uchun yuk avtomobilini yuklashda og‘ir yuklar pastga qo‘yiladi?
4
Ikki turg‘un muvozanatga misol keltiring.
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliStoldagi Oy modeliHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →