Jismlarning massa markazi va uni aniqlash. Muvozanat turlari
Jismning har bir qismiga og‘irlik kuchi ta’sir qiladi, ularning teng ta’sir etuvchisi qo‘yilgan nuqta — og‘irlik markazi, ya’ni massa markazi. Bir jinsli simmetrik jismlarda (shar, kub, to‘g‘ri to‘rtburchak plastina) u geometrik markazda yotadi. Tekis yupqa plastinaning massa markazini topish uchun uni ikki-uch turli nuqtasidan ip bilan osib, vertikal chiziqlar chizamiz: ular kesishgan nuqta massa markazidir. Muvozanat turlari: turg‘un — jism muvozanatdan chiqarilsa, o‘z holiga qaytadi (botiqning tubidagi shar); noturg‘un — jism muvozanatdan chiqqach, undan uzoqlashadi (qavariq tepasidagi shar); farqsiz — jism istalgan holatida muvozanatda qoladi (tekis stol ustidagi shar). Tayanchi bor jism massa markazidan o‘tgan vertikal tayanch yuzasi ichidan o‘tsa, turg‘un bo‘ladi: shuning uchun massa markazi past va tayanch yuzasi keng bo‘lgan jism turg‘unroq (Piza minorasi, yuk avtomobili).
Og‘ir maktab sumkasini tashiyotgan bola oldinga engashadi. Og‘ir kitoblar orqaga yaqin joylashgan bo‘lsa, og‘irlik markazi tanaga yaqin bo‘ladi, muvozanatni saqlash oson va yelka kam charchaydi.
Gimnast balansni og‘irlik markazi orqali boshqaradi, kran operatori yukni tayanch ustida ushlaydi, mebel loyihachisi shkaf ag‘darilmasligini ta’minlaydi.
Yengil kitobni stol chetidan asta-sekin tashqariga suring va u ag‘darila boshlagan paytni kuzating. Kitob taxminan yarmi chetdan o‘tganda ag‘dariladi: shunda og‘irlik markazi tayanchdan o‘tadi. Kitobni boshqa qo‘lingiz bilan ushlab qoling.
| Muvozanat | Misol |
|---|---|
| turg‘un | botiq tubidagi shar |
| noturg‘un | qavariq tepasidagi shar |
| farqsiz | tekis stol ustidagi shar |
Amaliy ish: kartondan notekis shakl qirqing (kattalar yordamida, to‘mtoq uchli qaychi bilan), uch nuqtasiga igna yo‘q holda teshik oching va ipdan osib, har safar vertikal chiziq chizing — kesishgan nuqta massa markazi. Xavfsizlik: o‘tkir qaychini faqat kattalar nazoratida ishlating; igna o‘rniga qalam uchi yoki yo‘g‘on qalam bilan teshing.