Tekis va notekis harakat haqida tushuncha. Tezlik va uning birliklari
Agar jism teng vaqt oraliqlarida bir xil yo‘llarni bosib o‘tsa, harakat tekis deyiladi; aks holda harakat notekis bo‘ladi. Tekis harakatda tezlik — bosib o‘tilgan yo‘lning shu yo‘lga ketgan vaqtga nisbati: v = s : t. Bundan s = v · t va t = s : v ham kelib chiqadi. XBSda tezlik birligi — m/s, ko‘pincha km/soat ham ishlatiladi. Ular orasidagi bog‘lanish: 1 m/s = 3,6 km/soat, ya’ni km/soat dan m/s ga o‘tish uchun 3,6 ga bo‘lamiz, m/s dan km/soat ga o‘tish uchun 3,6 ga ko‘paytiramiz. Masalan, 72 km/soat = 72 : 3,6 = 20 m/s. Real harakat deyarli doim notekis, shuning uchun o‘rtacha tezlik ishlatiladi: butun bosib o‘tilgan yo‘lni butun sarflangan vaqtga bo‘lamiz (tezliklarning oddiy o‘rtachasi emas!). Tezlikni spidometr ko‘rsatadi.
Oila yakshanba kuni bog‘gacha 2 km yo‘lni piyoda bosib o‘tadi va buning uchun yarim soat, ya’ni 0,5 soat sarflaydi. Tezlik v = 2 : 0,5 = 4 km/h. Shuning uchun keyingi safar yo‘lga qancha vaqt ketishini oldindan aytish mumkin.
Dispetcher qatnov vaqtini tezlik bo‘yicha rejalaydi, uchuvchi uchish vaqtini hisoblaydi, murabbiy yuguruvchining o‘rtacha tezligini baholaydi.
Kattalar bilan yo‘lda ikki bekat orasidagi vaqtni yozib oling, masofani telefon xaritasidan toping va masofani vaqtga bo‘lib, o‘rtacha tezlikni hisoblang.
«Sekundomer bilan tezlik»: o‘quvchi 10 m masofani odatdagi qadam bilan yuradi, sheriklar vaqtni sekundomerda o‘lchaydi; tezlik v = 10 : t hisoblanadi va km/soat ga o‘tkaziladi. Xavfsizlik: yugurmang, to‘siqsiz joyda (zal yoki maydon) bajaring.