ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Fizika

Tezlik va kuch

Darslar 21–22 · 2 ta dars · N.Sh. Turdiyev. Fizika 6-sinf, 3-qayta ishlangan nashr. «Niso Poligraf» nashriyoti, Toshkent, 2017
21

Tekis va notekis harakat haqida tushuncha. Tezlik va uning birliklari

Darslik, 49–51-betlar
MaqsadTekis va notekis harakatni farqlash; tezlik, v = s : t formulasi, uning birliklari va o‘rtacha tezlikni bilish; m/s va km/soat ni o‘zaro o‘tkazish.
Yangi so‘zlar
tekis harakat · uniform motiontezlik (v) · speed (v)o‘rtacha tezlik · average speedm/s, km/soat · m/s, km/h
Tushuntirish

Agar jism teng vaqt oraliqlarida bir xil yo‘llarni bosib o‘tsa, harakat tekis deyiladi; aks holda harakat notekis bo‘ladi. Tekis harakatda tezlik — bosib o‘tilgan yo‘lning shu yo‘lga ketgan vaqtga nisbati: v = s : t. Bundan s = v · t va t = s : v ham kelib chiqadi. XBSda tezlik birligi — m/s, ko‘pincha km/soat ham ishlatiladi. Ular orasidagi bog‘lanish: 1 m/s = 3,6 km/soat, ya’ni km/soat dan m/s ga o‘tish uchun 3,6 ga bo‘lamiz, m/s dan km/soat ga o‘tish uchun 3,6 ga ko‘paytiramiz. Masalan, 72 km/soat = 72 : 3,6 = 20 m/s. Real harakat deyarli doim notekis, shuning uchun o‘rtacha tezlik ishlatiladi: butun bosib o‘tilgan yo‘lni butun sarflangan vaqtga bo‘lamiz (tezliklarning oddiy o‘rtachasi emas!). Tezlikni spidometr ko‘rsatadi.

ƒFormula
v = s : t
s = v · t, t = s : v
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Oila yakshanba kuni bog‘gacha 2 km yo‘lni piyoda bosib o‘tadi va buning uchun yarim soat, ya’ni 0,5 soat sarflaydi. Tezlik v = 2 : 0,5 = 4 km/h. Shuning uchun keyingi safar yo‘lga qancha vaqt ketishini oldindan aytish mumkin.

Kim ishlatadi

Dispetcher qatnov vaqtini tezlik bo‘yicha rejalaydi, uchuvchi uchish vaqtini hisoblaydi, murabbiy yuguruvchining o‘rtacha tezligini baholaydi.

Bugun sinab ko‘ring

Kattalar bilan yo‘lda ikki bekat orasidagi vaqtni yozib oling, masofani telefon xaritasidan toping va masofani vaqtga bo‘lib, o‘rtacha tezlikni hisoblang.

Namunalar
t, soats, km123801602400
Poyezd 3 soatda 240 km yurdi: v = 240 : 3 = 80 km/soat.
0510152020101-soat2-soatyo‘l, km
Velosipedchi 1 soat 20 km va keyingi 1 soat 10 km yurdi: o‘rtacha tezlik = (20 + 10) : 2 = 15 km/soat.
Sinfda faoliyat

«Sekundomer bilan tezlik»: o‘quvchi 10 m masofani odatdagi qadam bilan yuradi, sheriklar vaqtni sekundomerda o‘lchaydi; tezlik v = 10 : t hisoblanadi va km/soat ga o‘tkaziladi. Xavfsizlik: yugurmang, to‘siqsiz joyda (zal yoki maydon) bajaring.

Mashq
1
Avtomobil 150 km yo‘lni 3 soatda bosib o‘tdi. Tezligi necha km/soat?
2
36 km/soat necha m/s?
3
Tezligi 5 m/s bo‘lgan yayov odam 20 s da necha metr yuradi?
4
Nima uchun o‘rtacha tezlik ikki tezlikning oddiy o‘rtachasi emas?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliAziz bayrami uchun dinamometrHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →