ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Fizika

Kuzatish va tajriba

Darslar 5 · 1 ta dars · N.Sh. Turdiyev. Fizika 6-sinf, 3-qayta ishlangan nashr. «Niso Poligraf» nashriyoti, Toshkent, 2017
5

Kuzatishlar va tajribalar

Darslik, 10–12-betlar
MaqsadKuzatish, gipoteza, eksperiment va xulosa ketma-ketligini tushuntirish; oddiy o‘lchov asboblari va ularning vazifasini bilish.
Yangi so‘zlar
gipoteza · hypothesis (a tested guess)eksperiment · experimento‘lchov asbobi · measuring instrumentxulosa · conclusion
Tushuntirish

Atrofdagi olam haqidagi dastlabki bilimlarni biz hodisalarni kuzatib olamiz. Masalan, odamlar qadim zamonlardan jismlarning Yerga tushishini kuzatgan va «tushish tezligi nimaga bog‘liq?» deb so‘ragan. Aristotel jism qancha og‘ir bo‘lsa, shuncha tez tushadi, degan fikrni aytgan. Fikrlash jarayonida hodisaning sababi haqida taxmin — gipoteza paydo bo‘ladi. Gipotezani tekshirish uchun maxsus tajriba — eksperiment o‘tkaziladi: unda kuzatish bilan birga o‘lchashlar ham bajariladi. Afsonaga ko‘ra, Galiley Piza minorasidan yengil va og‘ir sharlarni bir vaqtda tashlab, ularning yerga deyarli bir vaqtda tushishini ko‘rsatgan va Aristotel fikrini rad etgan. Shunday qilib, fizik bilimlar ketma-ketligi: kuzatish → gipoteza → eksperiment → xulosa. Eksperiment uchun o‘lchov asboblari kerak: chizg‘ich, o‘lchov tasmasi, shtangensirkul (qalinlik va tirqish kengligi uchun), menzurka (suyuqlik hajmi uchun), tarozi (massa), sekundomer (vaqt), termometr (temperatura).

💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Futbol sevadigan o‘quvchi taxmin qiladi: «Qattiq pompalangan to‘p balandroq sakraydi». U to‘pni bir xil balandlikdan uch marta tashlab, sakrash balandligini o‘lchaydi: yumshoq to‘pda o‘rtacha taxminan 40 sm, qattiqda 60 sm. Xulosa: taxmin tasdiqlandi.

Kim ishlatadi

Dehqon ikki dalada ikki xil o‘g‘itni sinab ko‘radi, shifokorlar yangi dorining ta’sirini tekshiradi, muhandis yangi velosiped shinasini sinovdan o‘tkazadi.

Bugun sinab ko‘ring

Ikkita bir xil qog‘oz samolyot yasang, birining burniga qisqich qo‘ying. Ikkalasini ham xonada bir joydan uch martadan uchirib, qaysi biri uzoqroq borishini belgilang. Faqat bitta narsani o‘zgartiring.

Namunalar
BosqichMisol
Kuzatishho‘l kir quyoshda tez quriydi
Gipotezaissiqroq joyda tezroq quriydi
Eksperimentquyoshda va soyada, qurish vaqti o‘lchanadi
Xulosaquyoshdagisi tezroq quriydi
Kuzatish: ho‘l kir quyoshda tez quriydi. Gipoteza: issiqroq joyda tezroq quriydi. Eksperiment: bir xil ikkita ho‘l mato — biri quyoshda, biri soyada; qurish vaqti o‘lchanadi. Xulosa: quyoshdagisi tezroq quriydi.
Bir varaq qog‘oz va uni g‘ijimlab yasalgan sharcha bir balandlikdan tashlansa, sharcha oldin tushadi — sababi havo qarshiligi. Vakuumda (havosiz) patning va bolg‘aning tushishi bir xil bo‘ladi: 1971-yilda astronavt Oyda shuni ko‘rsatgan.
Sinfda faoliyat

«Tushayotgan jismlar»: (1) bir varaq qog‘oz va bir xil varaqdan yasalgan g‘ijim sharcha, (2) varaqni kitob ustiga qo‘yib birga tashlash. Natijalarni kuzatib, gipoteza tuzing va xulosa yozing. Xavfsizlik: balandlik 1,5–2 m dan oshmasin, tushayotgan joyda hech kim bo‘lmasin. Qo‘shimcha: sog‘lom o‘quvchilar 1 minutda yurak urishini sanaydi (tinch holatda taxminan 70–100 marta), so‘ng yengil mashqdan keyin qayta sanaydi.

Mashq
1
Gipoteza deganda nima tushuniladi?
2
Kuzatish eksperimentdan nimasi bilan farq qiladi?
3
Qaysi asbob bilan suyuqlik hajmini o‘lchaymiz, qaysi bilan qalamning qalinligini?
4
Nega g‘ijimlangan qog‘oz sharcha tekis varaqdan tezroq tushadi, vakuumda esa ikkalasi bir xil tushadi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliFan kuni uchun stollarHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →