Kuzatishlar va tajribalar
Atrofdagi olam haqidagi dastlabki bilimlarni biz hodisalarni kuzatib olamiz. Masalan, odamlar qadim zamonlardan jismlarning Yerga tushishini kuzatgan va «tushish tezligi nimaga bog‘liq?» deb so‘ragan. Aristotel jism qancha og‘ir bo‘lsa, shuncha tez tushadi, degan fikrni aytgan. Fikrlash jarayonida hodisaning sababi haqida taxmin — gipoteza paydo bo‘ladi. Gipotezani tekshirish uchun maxsus tajriba — eksperiment o‘tkaziladi: unda kuzatish bilan birga o‘lchashlar ham bajariladi. Afsonaga ko‘ra, Galiley Piza minorasidan yengil va og‘ir sharlarni bir vaqtda tashlab, ularning yerga deyarli bir vaqtda tushishini ko‘rsatgan va Aristotel fikrini rad etgan. Shunday qilib, fizik bilimlar ketma-ketligi: kuzatish → gipoteza → eksperiment → xulosa. Eksperiment uchun o‘lchov asboblari kerak: chizg‘ich, o‘lchov tasmasi, shtangensirkul (qalinlik va tirqish kengligi uchun), menzurka (suyuqlik hajmi uchun), tarozi (massa), sekundomer (vaqt), termometr (temperatura).
Futbol sevadigan o‘quvchi taxmin qiladi: «Qattiq pompalangan to‘p balandroq sakraydi». U to‘pni bir xil balandlikdan uch marta tashlab, sakrash balandligini o‘lchaydi: yumshoq to‘pda o‘rtacha taxminan 40 sm, qattiqda 60 sm. Xulosa: taxmin tasdiqlandi.
Dehqon ikki dalada ikki xil o‘g‘itni sinab ko‘radi, shifokorlar yangi dorining ta’sirini tekshiradi, muhandis yangi velosiped shinasini sinovdan o‘tkazadi.
Ikkita bir xil qog‘oz samolyot yasang, birining burniga qisqich qo‘ying. Ikkalasini ham xonada bir joydan uch martadan uchirib, qaysi biri uzoqroq borishini belgilang. Faqat bitta narsani o‘zgartiring.
| Bosqich | Misol |
|---|---|
| Kuzatish | ho‘l kir quyoshda tez quriydi |
| Gipoteza | issiqroq joyda tezroq quriydi |
| Eksperiment | quyoshda va soyada, qurish vaqti o‘lchanadi |
| Xulosa | quyoshdagisi tezroq quriydi |
«Tushayotgan jismlar»: (1) bir varaq qog‘oz va bir xil varaqdan yasalgan g‘ijim sharcha, (2) varaqni kitob ustiga qo‘yib birga tashlash. Natijalarni kuzatib, gipoteza tuzing va xulosa yozing. Xavfsizlik: balandlik 1,5–2 m dan oshmasin, tushayotgan joyda hech kim bo‘lmasin. Qo‘shimcha: sog‘lom o‘quvchilar 1 minutda yurak urishini sanaydi (tinch holatda taxminan 70–100 marta), so‘ng yengil mashqdan keyin qayta sanaydi.