ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Fizika

Elektrlanish va elektr toki

Darslar 47–48 · 2 ta dars · N.Sh. Turdiyev. Fizika 6-sinf, 3-qayta ishlangan nashr. «Niso Poligraf» nashriyoti, Toshkent, 2017
47

Jismlarning elektrlanishi

Darslik, 118–121-betlar
MaqsadJismlarning elektrlanishini, ikki xil zaryadni, zaryadlarning o‘zaro ta’sirini va atom tuzilishini bilish; o‘tkazgich va dielektriklarni farqlash.
Yangi so‘zlar
elektrlanish · electrificationzaryad · electric chargeo‘tkazgich · conductordielektrik · dielectric (insulator)
Tushuntirish

Ba’zi jismlar bir-biriga ishqalansa, boshqa jismlarni o‘ziga tortish xususiyatiga ega bo‘ladi: ular elektrlangan, ya’ni zaryadlangan. Qadimgi yunonlar ipakka ishqalangan qahrabo («elektron») mayda narsalarni tortishini bilishgan; «elektr» so‘zi shundan kelib chiqqan. Zaryadlar ikki xil: musbat va manfiy (nomlarni Franklin joriy qilgan). Bir xil ishorali zaryadlar bir-birini itaradi, har xil ishoralilar tortadi. Atom markazida musbat zaryadli yadro (musbat protonlar va zaryadsiz neytronlar) bor, uning atrofida manfiy elektronlar harakatlanadi. Oddiy holatda atomda protonlar va elektronlar soni teng, shuning uchun atom neytral. Ishqalanganda elektronlar bir jismdan ikkinchisiga o‘tadi: elektron olgan jism manfiy, yo‘qotgan jism musbat zaryadlanadi; zaryadlar yo‘qolmaydi. Elektr zaryadini erkin tashiy oladigan moddalar o‘tkazgichlar (metallar, tuzli suv, inson tanasi), tashimaydiganlari dielektriklar (shisha, plastmassa, rezina, quruq havo) deyiladi. Chaqmoq — bulutlar orasidagi katta elektr razryadi.

ZaryadlarO‘zaro ta’sir
bir xil ishoraliitaradi
har xil ishoralitortadi
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Qishda quruq havoda plastik sirpanchiqdan tushgan bolaning kiyimi elektrlashadi. U temir tutqichga tekkanda kichik chirsillashni sezadi: to‘plangan zaryad temir orqali oqib ketdi.

Kim ishlatadi

Yoqilg‘i tashuvchi mashina haydovchilari zaryadni yerga o‘tkazadigan zanjirdan foydalanadi, elektronika ta’mirchilari zaryadni tushiradigan bilaguzuk taqadi, bo‘yoqchilar zaryadlangan bo‘yoq changini yuzaga yopishtiradi.

Bugun sinab ko‘ring

Plastik chizg‘ichni quruq jun yoki mato bilan ishqalab, jo‘mrakdan oqayotgan juda ingichka suv oqimiga tegizmasdan yaqinlashtiring: oqim chizg‘ich tomonga egiladi.

Namunalar
Plastmassa taroqni sochga ishqalab, mayda qog‘oz parchalariga yaqinlashtirsak, ular taroqqa tortiladi.
Ikkita bir xil ishqalangan shar bir-birini itaradi (ikkalasi bir xil ishorali zaryadga ega).
Sinfda faoliyat

Tajriba: pufakni junga yoki sochga ishqalab, devorga yoki mayda qog‘oz parchalariga yaqinlashtiring; ikki pufakni ipga osib, ishqalab bir-biriga yaqinlashtirib itarilishini kuzating. Xavfsizlik: tajribada faqat ishqalash ishlatiladi; rozetka, batareya va elektr toki bilan hech narsa qilmang. Pufakni og‘izga solmang.

Mashq
1
Zaryadlarning qanday turlari bor va ular qanday o‘zaro ta’sir qiladi?
2
Atom qaysi zarralardan tuzilgan va ularning zaryadlari qanday?
3
Qaysilari o‘tkazgich: mis sim, shisha, tuzli suv, rezina?
4
Nima uchun neytral atom elektr jihatdan neytral?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliBayram sovg‘asi: so‘rovnomaHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →