ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Fizika

Tovush kattaliklari va aks sado

Darslar 65–66 · 2 ta dars · N.Sh. Turdiyev. Fizika 6-sinf, 3-qayta ishlangan nashr. «Niso Poligraf» nashriyoti, Toshkent, 2017
65

Tovush kattaliklari

Darslik, 161–163-betlar
MaqsadTovush kattaliklarini — qattiqlik (amplituda, dB), balandlik (chastota) va tembr (asosiy ton, obertonlar) — bilish va farqlash.
Yangi so‘zlar
amplituda · amplitudetovush balandligi · pitchtembr · timbredetsibel (dB) · decibel (dB)
Tushuntirish

Tovushlar uch kattalik bilan farqlanadi. 1) Qattiqlik (jarangdorlik) tebranish amplitudasiga — eng katta chetlanishga bog‘liq: amplituda katta bo‘lsa, tovush baland (kuchli) bo‘ladi. Tovush qattiqligi detsibel (dB) da o‘lchanadi: eshitish bo‘sag‘asi 0 dB, shivirlash taxminan 30 dB, sekin suhbat 40 dB atrofida, shovqinli ko‘cha 80 dB, samolyot yaqinida 110–120 dB; og‘riq bo‘sag‘asi taxminan 130 dB. 2) Tovush balandligi (yo‘g‘on yoki ingichka) chastotaga bog‘liq: chastota katta bo‘lsa, tovush ingichka (baland tonli), kichik bo‘lsa — yo‘g‘on (past). Tor tarangroq tortilsa yoki qisqa bo‘lsa, chastota ortadi. Erkak ovozida taxminan 100–7000 Hz, ayol ovozida 200–9000 Hz chastotalar uchraydi. 3) Tembr tovushga xos «rang»: tovush bir chastotali emas, asosiy ton (eng kichik chastota) va uning obertonlaridan iborat; obertonlar soni va kuchi tembrni belgilaydi, shuning uchun bir xil notani doira va skripkada eshitsak, farqlaymiz. Erkak ovozlari bas, bariton, tenor; ayol ovozlari soprano, mezzo-soprano, kontralto. Do-re-mi-fa-sol-lya-si — musiqiy tonlar.

TovushQattiqlik, dB
eshitish bo‘sag‘asi0
shivirlash≈ 30
sekin suhbat≈ 40
shovqinli ko‘cha≈ 80
samolyot yaqinida110–120
og‘riq bo‘sag‘asi≈ 130

Past tovush (chastota kichik)

O‘rtacha kuchlilik

💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Avtobusda bola quloqchinni dvigatel shovqinini bosish uchun to‘liq ovozga qo‘ydi. Ovozni oshirish tebranish amplitudasini, ya’ni tovush qattiqligini oshiradi, balandligini (chastotani) esa o‘zgartirmaydi. Haddan tashqari qattiq tovush quloqqa zarar qiladi, shuning uchun ovozni o‘rtacha qo‘yish yaxshi.

Kim ishlatadi

Musiqachilar asbobni sozlaydi, konsertda ovoz rejissyorlari qattiqlikni boshqaradi, audiologlar eshitishni tekshiradi.

Bugun sinab ko‘ring

Uch-to‘rt oila a’zosi yoki do‘stingiz ketma-ket «Salom» desin, siz ko‘zingizni yumib kim ekanini toping: ovozlar tembri bilan farqlanadi.

Namunalar
Idishga suv quyilganda tovush balandroq bo‘ladi: havo ustuni qisqaradi, chastota ortadi.
tx−2−1120yengilkuchli
Kamertonga yengil urilsa tovush past (kichik amplituda), kuchli urilsa baland (katta amplituda); balandlik (chastota) o‘zgarmaydi.
Sinfda faoliyat

Tajriba: bir xil stakanlarga turlicha suv quyib, qoshiq bilan (yengil) urib, tovush balandligini taqqoslang — suv ko‘p bo‘lsa, ton pastroq. Yengil va kuchli urib, qattiqlikni solishtiring. Xavfsizlik: shisha stakan o‘rniga plastik yoki yengil chinni idish oling, qattiq urmang; juda baland tovush chiqarmang va quloqni asrang.

Mashq
1
Tovush qattiqligi nimaga bog‘liq?
2
Tovush balandligi nimaga bog‘liq: amplitudagami yoki chastotagami?
3
Jism 0,5 s da 20 marta tebransa, chastotasi necha Hz?
4
Nega bir xil notani skripka va doirada farqlaymiz?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliSahna gulchambarini ta’mirlashHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →