Tovush kattaliklari
Tovushlar uch kattalik bilan farqlanadi. 1) Qattiqlik (jarangdorlik) tebranish amplitudasiga — eng katta chetlanishga bog‘liq: amplituda katta bo‘lsa, tovush baland (kuchli) bo‘ladi. Tovush qattiqligi detsibel (dB) da o‘lchanadi: eshitish bo‘sag‘asi 0 dB, shivirlash taxminan 30 dB, sekin suhbat 40 dB atrofida, shovqinli ko‘cha 80 dB, samolyot yaqinida 110–120 dB; og‘riq bo‘sag‘asi taxminan 130 dB. 2) Tovush balandligi (yo‘g‘on yoki ingichka) chastotaga bog‘liq: chastota katta bo‘lsa, tovush ingichka (baland tonli), kichik bo‘lsa — yo‘g‘on (past). Tor tarangroq tortilsa yoki qisqa bo‘lsa, chastota ortadi. Erkak ovozida taxminan 100–7000 Hz, ayol ovozida 200–9000 Hz chastotalar uchraydi. 3) Tembr tovushga xos «rang»: tovush bir chastotali emas, asosiy ton (eng kichik chastota) va uning obertonlaridan iborat; obertonlar soni va kuchi tembrni belgilaydi, shuning uchun bir xil notani doira va skripkada eshitsak, farqlaymiz. Erkak ovozlari bas, bariton, tenor; ayol ovozlari soprano, mezzo-soprano, kontralto. Do-re-mi-fa-sol-lya-si — musiqiy tonlar.
| Tovush | Qattiqlik, dB |
|---|---|
| eshitish bo‘sag‘asi | 0 |
| shivirlash | ≈ 30 |
| sekin suhbat | ≈ 40 |
| shovqinli ko‘cha | ≈ 80 |
| samolyot yaqinida | 110–120 |
| og‘riq bo‘sag‘asi | ≈ 130 |
Past tovush (chastota kichik)
O‘rtacha kuchlilik
Avtobusda bola quloqchinni dvigatel shovqinini bosish uchun to‘liq ovozga qo‘ydi. Ovozni oshirish tebranish amplitudasini, ya’ni tovush qattiqligini oshiradi, balandligini (chastotani) esa o‘zgartirmaydi. Haddan tashqari qattiq tovush quloqqa zarar qiladi, shuning uchun ovozni o‘rtacha qo‘yish yaxshi.
Musiqachilar asbobni sozlaydi, konsertda ovoz rejissyorlari qattiqlikni boshqaradi, audiologlar eshitishni tekshiradi.
Uch-to‘rt oila a’zosi yoki do‘stingiz ketma-ket «Salom» desin, siz ko‘zingizni yumib kim ekanini toping: ovozlar tembri bilan farqlanadi.
Tajriba: bir xil stakanlarga turlicha suv quyib, qoshiq bilan (yengil) urib, tovush balandligini taqqoslang — suv ko‘p bo‘lsa, ton pastroq. Yengil va kuchli urib, qattiqlikni solishtiring. Xavfsizlik: shisha stakan o‘rniga plastik yoki yengil chinni idish oling, qattiq urmang; juda baland tovush chiqarmang va quloqni asrang.