ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Fizika

Broun harakati va diffuziya

Darslar 10–11 · 2 ta dars · N.Sh. Turdiyev. Fizika 6-sinf, 3-qayta ishlangan nashr. «Niso Poligraf» nashriyoti, Toshkent, 2017
11

Turli muhitlarda diffuziya hodisasi

Darslik, 24–25-betlar
MaqsadDiffuziya hodisasini ta’riflash, gaz, suyuqlik va qattiq jismlarda uning tezligini solishtirish va misollar keltirish.
Yangi so‘zlar
diffuziya · diffusion (Latin diffusio — spreading)erish · dissolvingtemperatura · temperatureto‘qnashuv · collision
Tushuntirish

Diffuziya — o‘zaro tutashgan bir modda molekulalarining ikkinchi moddaga, ikkinchisinikining birinchisiga o‘z-o‘zidan o‘tishidir. Xonada ochilgan atir hidining tarqalishi, choyga solingan shakarning erishi diffuziyaga misol. Atir bug‘ining molekulalari sekundiga bir necha yuz metr tezlik bilan harakatlansa-da, havo molekulalari bilan juda ko‘p marta to‘qnashib yo‘nalishini o‘zgartiradi, shuning uchun hid xonaning narigi chetiga darhol emas, biroz vaqtdan keyin yetib boradi. Suyuqliklarda diffuziya sekinroq: suvga tushgan rangli bo‘yoq asta-sekin butun suvga tarqaladi. Qattiq jismlarda diffuziya juda sekin: yaxshi silliqlangan qo‘rg‘oshin va oltin plastinkalar bir-biriga bostirib, xona temperaturasida bir necha yil saqlanganda, ular bir-biriga taxminan 1 mm kirishib ketgan. Temperatura ortsa, molekulalar tezroq harakatlanadi va diffuziya tezlashadi: shakar issiq choyda sovuqqa qaraganda tez eriydi. Diffuziya tabiatda muhim: kislorod o‘pkada diffuziya orqali qonga o‘tadi, zaharli gazlar havoda tarqaladi.

💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

O‘yin paytida bola tez-tez nafas oladi. O‘pkadagi mayda pufakchalarda kislorod havodan juda yupqa devor orqali qonga diffuziya bilan o‘tadi. Natijada mushaklar kislorod oladi va bola kuch topadi.

Kim ishlatadi

Hamshira va shifokor kislorod berishni biladi, ta’m va hid ishlab chiqaruvchi hidning tarqalishini hisobga oladi, dehqon o‘g‘itning tuproq suvida tarqalishini kuzatadi.

Bugun sinab ko‘ring

Oila a’zosidan xonaning bir chetida yangi ko‘kat yoki apelsin po‘sti ushlab turishni so‘rang, o‘zingiz esa narigi chetda turing va hidni birinchi marta qachon sezganingizni soatdan belgilang.

Namunalar
Tezlik tartibi: gazlarda diffuziya tez, suyuqliklarda sekin, qattiq jismlarda juda sekin (gazlar > suyuqliklar > qattiq jismlar).
Ikkita stakan: sovuq va iliq suv; ikkalasiga bir tomchi oziq-ovqat bo‘yog‘i tomizilsa, iliq suvda bo‘yoq tezroq tarqaladi.
Sinfda faoliyat

«Diffuziya kuzatuvi» (kattalar nazoratida): ikkita shaffof stakanga sovuq va iliq (qaynoq emas, 40–50 °C) suv quying; har biriga aralashtirmay bir tomchi oziq-ovqat bo‘yog‘i tomizing va har 2 daqiqada rang qanchalik tarqalganini chizing. Xavfsizlik: qaynoq suv ishlatmang; margansovkaning (kaliy permanganat) kristallarini bolalarga bermang — uning o‘rniga oziq-ovqat bo‘yog‘ini ishlating; ta’m ko‘rish mumkin emas.

Mashq
1
Diffuziya deb nimaga aytiladi?
2
Gazlar, suyuqliklar va qattiq jismlarni diffuziya tezligi kamayish tartibida joylashtiring.
3
Nima uchun shakar issiq choyda sovuq choyga qaraganda tezroq eriydi?
4
Atir hidi nega xonaning narigi chetiga darhol yetib bormaydi, garchi molekulalar tezligi katta bo‘lsa ham?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliKir qayerda tez quriydiHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →