ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Fizika

Fizik kattaliklar va o‘lchash aniqligi

Darslar 6–7 · 2 ta dars · N.Sh. Turdiyev. Fizika 6-sinf, 3-qayta ishlangan nashr. «Niso Poligraf» nashriyoti, Toshkent, 2017
7

O‘lchashlar va o‘lchash aniqligi

Darslik, 14–16-betlar
MaqsadAsbob shkalasining bo‘linma qiymatini topish, o‘lchash xatosi va o‘rtacha qiymatni hisoblashni o‘rganish.
Yangi so‘zlar
shkala bo‘linmasi · scale division (value between two neighbouring marks)o‘lchash chegarasi · measuring limit (largest value the instrument can measure)o‘lchash xatosi · measurement erroro‘rtacha qiymat · average value
Tushuntirish

O‘lchov asbobining shkalasida raqam yozilgan shtrixlar orasida kichik raqamsiz shtrixlar bo‘ladi. Ikki qo‘shni shtrix orasidagi qiymat shkala bo‘linmasi deyiladi va u asbobning o‘lchash aniqligini beradi. Uni topish uchun ikkita qo‘shni raqamli shtrix farqini ular orasidagi oraliqlar soniga bo‘lamiz. Masalan, chizg‘ichda 1 sm va 2 sm orasida 10 ta teng oraliq bo‘lsa, bo‘linma (2 − 1) : 10 = 0,1 sm. Asbob o‘lcha oladigan eng katta qiymat o‘lchash chegarasi deyiladi. Har qanday o‘lchashda noaniqlik — xatolik bo‘ladi; odatda u shkala bo‘linmasining yarmiga teng deb olinadi (0,1 sm li chizg‘ichda 0,05 sm). Xatolikni kamaytirish uchun kattalik bir necha marta o‘lchanib, o‘rtacha qiymat hisoblanadi: barcha natijalar yig‘indisi o‘lchashlar soniga bo‘linadi. Natija A = a ± Δa ko‘rinishida yoziladi, bunda a — natija, Δa — xatolik.

01234sm10 ta oraliq
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Maktab hovlisida uzunlikka sakrash musobaqasi o‘tdi. Bir o‘quvchining uch urinishi: 180 sm, 190 sm va 185 sm. O‘rtacha natija (180 + 190 + 185) : 3 = 185 sm. Bitta urinish tasodifan yaxshi yoki yomon chiqishi mumkin, o‘rtacha esa adolatliroq.

Kim ishlatadi

Sport hakami natijalarni o‘lchaydi, sifat nazoratchisi detal o‘lchamini bir necha marta tekshiradi, hamshira termometr shkalasini to‘g‘ri o‘qiydi.

Bugun sinab ko‘ring

Uyda biror shkalani toping (chizg‘ich, o‘lchov lentasi yoki o‘lchov idishi) va uning shkala bo‘linmasi qancha ekanini hisoblab toping.

Namunalar
Menzurkada 20 ml va 30 ml raqamlari orasida 5 ta oraliq bor: bo‘linma (30 − 20) : 5 = 2 ml, xatolik taxminan 1 ml.
O‘lchashUzunlik, mm
1176
2178
3174
o‘rtacha176
Qalam uch marta o‘lchandi: 176 mm, 178 mm, 174 mm. O‘rtacha qiymat (176 + 178 + 174) : 3 = 176 mm.
Sinfda faoliyat

«O‘lchash musobaqasi»: har bir guruh stol uzunligini chizg‘ich bilan 3 marta o‘lchaydi, natijalar va o‘rtacha qiymatni doskaga yozadi. Kimning natijalari bir-biriga yaqin va nima uchun? Muhokama qiling.

Mashq
1
Termometr shkalasida 0 °C va 10 °C raqamlari orasida 5 ta oraliq bor. Shkala bo‘linmasi necha °C?
010°C
2
Shkala bo‘linmasi 2 ml bo‘lgan menzurkaning o‘lchash xatosi necha ml deb olinadi?
3
Vaqt uch marta o‘lchandi: 12 s, 14 s, 13 s. O‘rtacha qiymat necha sekund?
4
O‘lchashlar nima uchun bir necha marta takrorlanadi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliYomg‘ir o‘lchagichHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →