☰ Mundarija · Fizika

Termometr tajribasi. IV bobni takrorlash

Darslar 45–46 · 2 ta dars · N.Sh. Turdiyev. Fizika 6-sinf, 3-qayta ishlangan nashr. «Niso Poligraf» nashriyoti, Toshkent, 2017
46

IV bobni yakunlash: takrorlash va yakuniy suhbat

Darslik, 115–116-betlar
MaqsadIV bobni takrorlash: issiqlik manbalari, kengayish, issiqlik uzatilishi, allomalar fikrlari va temperatura bo‘yicha bilimlarni mustahkamlash.
Yangi so‘zlar
issiqlik uzatilishi · heat transferissiqlikdan kengayish · thermal expansiontemperatura · temperatureSelsiy · Celsius
Tushuntirish

IV bobda issiqlik hodisalari o‘rganildi. Issiqlik — energiya (J); manbalari: Quyosh, yonish, elektr toki, ishqalanish. Jismlar qizdirilganda kengayadi, sovitilganda torayadi (molekulalar orasidagi masofa o‘zgaradi); gazlar eng ko‘p, qattiq jismlar eng kam kengayadi; suv 0–4 °C da torayadi, 4 °C da eng zich. Issiqlik uzatilishi: o‘tkazuvchanlik (qattiq jismlarda, metallar yaxshi o‘tkazadi), konveksiya (suyuqlik va gazlarda), nurlanish (vakuumda ham; qora sirt yaxshi yutadi). Termos uchala usulni kamaytiradi. Forobiy temperaturani zarralar harakati bilan bog‘ladi; Beruniy va Ibn Sino iqlimni Quyosh nuri tushish qiyaligi bilan tushuntirgan. Temperatura termometr bilan Selsiy shkalasida o‘lchanadi: 0 °C — eriyotgan muz, 100 °C — qaynayotgan suv, quyi chegara −273,15 °C. Tibbiy termometr 35–42 °C, tana 36,6 °C. Bu bobdagi jarayonlarning hammasida energiya yo‘qolmaydi, faqat o‘tadi yoki shaklini o‘zgartiradi.

Namunalar
Metall tutqich qishda yog‘ochdan sovuqroq tuyuladi: metall issiqlikni qo‘ldan tez olib ketadi, harorati bir xil bo‘lsa ham.
Qora quyosh kollektori suvni oq kollektordan tezroq isitadi, chunki qora sirt nurni ko‘proq yutadi.
Sinfda faoliyat

«Issiqlik viktorinasi»: jamoalar IV bob savollariga (uzatilish turi, kengayish misoli, termometr qoidasi) javob beradi; har to‘g‘ri javob uchun ball beriladi, har bir javobga misol keltirish shart.

Mashq
1
Quyidagilarni toping: (a) qattiq jism ichida, (b) suyuqlikda, (c) vakuumda issiqlik asosan qanday uzatiladi?
2
Suv 18 °C dan 100 °C gacha qizdirildi. Temperatura necha gradusga ko‘tarildi?
3
Teng massali 66 °C va 24 °C suv aralashtirilsa, taxminan necha °C bo‘ladi?
4
Nega suv idishi muzlaganda yorilishi mumkin?