ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Fizika

Termometr tajribasi. IV bobni takrorlash

Darslar 45–46 · 2 ta dars · N.Sh. Turdiyev. Fizika 6-sinf, 3-qayta ishlangan nashr. «Niso Poligraf» nashriyoti, Toshkent, 2017
46

IV bobni yakunlash: takrorlash va yakuniy suhbat

Darslik, 115–116-betlar
MaqsadIV bobni takrorlash: issiqlik manbalari, kengayish, issiqlik uzatilishi, allomalar fikrlari va temperatura bo‘yicha bilimlarni mustahkamlash.
Yangi so‘zlar
issiqlik uzatilishi · heat transferissiqlikdan kengayish · thermal expansiontemperatura · temperatureSelsiy · Celsius
Tushuntirish

IV bobda issiqlik hodisalari o‘rganildi. Issiqlik — energiya (J); manbalari: Quyosh, yonish, elektr toki, ishqalanish. Jismlar qizdirilganda kengayadi, sovitilganda torayadi (molekulalar orasidagi masofa o‘zgaradi); gazlar eng ko‘p, qattiq jismlar eng kam kengayadi; suv 0–4 °C da torayadi, 4 °C da eng zich. Issiqlik uzatilishi: o‘tkazuvchanlik (qattiq jismlarda, metallar yaxshi o‘tkazadi), konveksiya (suyuqlik va gazlarda), nurlanish (vakuumda ham; qora sirt yaxshi yutadi). Termos uchala usulni kamaytiradi. Forobiy temperaturani zarralar harakati bilan bog‘ladi; Beruniy va Ibn Sino iqlimni Quyosh nuri tushish qiyaligi bilan tushuntirgan. Temperatura termometr bilan Selsiy shkalasida o‘lchanadi: 0 °C — eriyotgan muz, 100 °C — qaynayotgan suv, quyi chegara −273,15 °C. Tibbiy termometr 35–42 °C, tana 36,6 °C. Bu bobdagi jarayonlarning hammasida energiya yo‘qolmaydi, faqat o‘tadi yoki shaklini o‘zgartiradi.

Issiqlik uzatilishiQayerda
o‘tkazuvchanlikqattiq jismlarda
konveksiyasuyuqlik va gazlarda
nurlanishvakuumda ham
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Sovuq tunda oila hovlidagi suv quvurini eski mato bilan o‘radi. Quvurdagi suv muzlasa kengayib, uni yorishi mumkin; mato esa havo saqlab, issiqlikni yomon o‘tkazadi va muzlashni kechiktiradi.

Kim ishlatadi

Santexniklar qishda quvurlarni izolyatsiya qiladi, quruvchilar devorlarni issiqlikni saqlaydigan qiladi, termos va sovutgich yaratuvchilar issiqlik o‘tishini kamaytiradi.

Bugun sinab ko‘ring

Ikkita bir xil shishaga sovuq suv quying (muzlatgichdan yoki jo‘mrakdan), birini jun paypoqqa o‘rang, ikkinchisini ochiq qoldiring. Yarim soatdan keyin qaysi biri sovuqroq ekanini sezing.

Namunalar
Metall tutqich qishda yog‘ochdan sovuqroq tuyuladi: metall issiqlikni qo‘ldan tez olib ketadi, harorati bir xil bo‘lsa ham.
Qora quyosh kollektori suvni oq kollektordan tezroq isitadi, chunki qora sirt nurni ko‘proq yutadi.
Sinfda faoliyat

«Issiqlik viktorinasi»: jamoalar IV bob savollariga (uzatilish turi, kengayish misoli, termometr qoidasi) javob beradi; har to‘g‘ri javob uchun ball beriladi, har bir javobga misol keltirish shart.

Mashq
1
Quyidagilarni toping: (a) qattiq jism ichida, (b) suyuqlikda, (c) vakuumda issiqlik asosan qanday uzatiladi?
2
Suv 18 °C dan 100 °C gacha qizdirildi. Temperatura necha gradusga ko‘tarildi?
3
Teng massali 66 °C va 24 °C suv aralashtirilsa, taxminan necha °C bo‘ladi?
4
Nega suv idishi muzlaganda yorilishi mumkin?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliQog‘oz parchalari va elektrHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →