Temperatura. Termometrlar. Jismning temperaturasini o‘lchash
Temperatura — jismning qizish darajasini bildiruvchi kattalik; sezgilarimiz ishonchsiz (sovuq suvdan keyin iliq suv issiq tuyuladi), shuning uchun termometr ishlatiladi. Termometrda moddaning (spirt, simob) issiqlikdan kengayishi xossasidan foydalaniladi. Galiley 1590-yillar oxirida termoskop yasagan, fransuz Jan Rey 1631-yilda suvli termometr yasagan. Shved olimi Anders Selsiy (1701–1744) shkalasida 0 °C — normal atmosfera bosimida eriyotgan muz, 100 °C — qaynayotgan toza suv temperaturasi; oralig‘i 100 bo‘lakka bo‘linadi. Quyi chegara — absolyut nol, −273,15 °C; yuqori chegara yo‘q. Tabiatda Antarktidada −89,2 °C (Vostok stansiyasi, 1983) qayd etilgan. Tibbiy termometrning chegarasi 35–42 °C; sog‘lom odam tana temperaturasi taxminan 36,6 °C. Termometr bilan o‘lchaganda uni o‘lchanayotgan muhitda temperaturasi tenglashguncha ushlash, suvdagi termometr ko‘rsatishini uni chiqarmasdan o‘qish, shkalaga tik qarash kerak. Eslatma: simobli termometrlar zaharli simob tufayli endi kamaytirilmoqda; hozir spirtli, elektron va infraqizil termometrlar ko‘proq ishlatiladi.
Kuzatish: uchta stakanga sovuq, iliq va iliqroq (qaynoq emas, 45 °C dan oshmasin) suv quying; bir qo‘lni sovuqqa, bir qo‘lni iliqroqqa 20 soniya tutib, keyin ikkalasini o‘rta stakanga soling — sezgi aldanishini ko‘ring; so‘ng termometrda tekshiring. Xavfsizlik: qaynoq suv ishlatmang; termometrni tushirib yubormang, sinsa, bo‘laklariga tegmay kattalarni chaqiring.