ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Fizika

Atmosfera bosimi. Arximed qonuni

Darslar 27–28 · 2 ta dars · N.Sh. Turdiyev. Fizika 6-sinf, 3-qayta ishlangan nashr. «Niso Poligraf» nashriyoti, Toshkent, 2017
28

Arximed qonuni va uning qo‘llanilishi

Darslik, 67–70-betlar
MaqsadArximed qonunini, ko‘taruvchi kuch F = ρ · g · V formulasini va jismlarning suzish shartlarini bilish.
Yangi so‘zlar
Arximed kuchi · buoyant force (Archimedes’ force)siqib chiqarilgan suyuqlik · displaced liquidsuzish sharti · condition for floatingsuvosti kemasi · submarine
Tushuntirish

Suyuqlik yoki gazga botirilgan jismga yuqoriga yo‘nalgan itaruvchi kuch ta’sir qiladi. Qadimgi yunon olimi Arximed (miloddan avvalgi 287–212) qonuniga ko‘ra, bu kuch jism siqib chiqargan suyuqlikning og‘irligiga teng: FA = ρsuyuqlik · g · Vbotgan. Bu yerda V — jismning suyuqlikka botgan qismi hajmi. Suyuqlikdagi jism og‘irligi havodagidan FA ga kam: Psuyuqlikda = Phavoda − FA. Suzish sharti: agar jism zichligi suyuqlik zichligidan kichik (ρjism < ρsuyuqlik) bo‘lsa, jism suzadi (ustiga qalqiydi); teng bo‘lsa, suyuqlik ichida muallaq turadi; katta bo‘lsa, cho‘kadi. Po‘lat kema cho‘kmaydi, chunki ichi bo‘sh bo‘lgani uchun uning o‘rtacha zichligi suvnikidan kichik. Suvosti kemasi tanklariga suv to‘ldirib yoki chiqarib cho‘kadi yoki ko‘tariladi; aerostat va havo sharlari havodan yengil gaz bilan to‘ldirilgani uchun ko‘tariladi. Rivoyatga ko‘ra, Arximed qirol toji tarkibini tekshirayotganda vannada bu qonunni payqab, «Evrika!» (topdim!) deb qichqirgan.

ZichliklarJism suyuqlikda
ρ(jism) < ρ(suyuqlik)suzadi
ρ(jism) = ρ(suyuqlik)muallaq turadi
ρ(jism) > ρ(suyuqlik)cho‘kadi
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Suzishni o‘rganayotgan bolaga 10 l hajmli ko‘pik taxta beriladi. Suv ostida bu taxtaga taxminan F = 1000 · 10 · 0,01 = 100 N itaruvchi kuch ta’sir qiladi. Bu bolaning yuzini suvdan chiqarib turishga yordam beradi, albatta kattalar nazorat qiladi.

Kim ishlatadi

Kema quruvchi yuk bilan kema qanchalik cho‘kishini hisoblaydi, qutqaruvchi suzish vositalarini tanlaydi, g‘avvos ko‘tarish kuchini sozlaydi.

Bugun sinab ko‘ring

Kattalar bilan kosada kichik alyuminiy folga yoki qog‘oz idishchadan qayiqcha yasang va u cho‘kmaguncha nechta tanga ko‘tarishini sanang. Suvni kosada oz saqlang.

Namunalar
FA = 20 Nsuv2 dm³
Hajmi 2 dm³ (0,002 m³) bo‘lgan jism suvga to‘la botsa (g = 10 N/kg): FA = 1000 · 10 · 0,002 = 20 N.
Muz (900 kg/m³) suvda (1000 kg/m³) suzadi, chunki zichligi kichik; shuning uchun aysberg faqat kichik qismi ko‘rinib turadi.
Sinfda faoliyat

Tajriba: chuchuk suvli bankaga xom tuxum solsangiz, u cho‘kadi; bir necha qoshiq tuz eritib aralashtirsangiz, tuxum ko‘tariladi va suzadi. Nima uchun? Xavfsizlik: tuxumni sekin tushiring, singan tuxumni yeb ko‘rmang, ish tugagach qo‘llarni yuving. Suv bilan ishlaganda polga to‘kib yubormang.

Mashq
1
Arximed qonunini ayting.
2
Suvga to‘la botgan 0,003 m³ hajmli jismga ta’sir qiluvchi Arximed kuchi necha N (ρ = 1000 kg/m³, g = 10 N/kg)?
3
Jism havoda 30 N, suvda 18 N tortadi. Arximed kuchi necha N?
4
Nima uchun po‘lat kema cho‘kmaydi, po‘lat mix esa cho‘kadi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliTog‘oradagi yuk qayig‘iHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →