Arximed qonuni va uning qo‘llanilishi
Suyuqlik yoki gazga botirilgan jismga yuqoriga yo‘nalgan itaruvchi kuch ta’sir qiladi. Qadimgi yunon olimi Arximed (miloddan avvalgi 287–212) qonuniga ko‘ra, bu kuch jism siqib chiqargan suyuqlikning og‘irligiga teng: FA = ρsuyuqlik · g · Vbotgan. Bu yerda V — jismning suyuqlikka botgan qismi hajmi. Suyuqlikdagi jism og‘irligi havodagidan FA ga kam: Psuyuqlikda = Phavoda − FA. Suzish sharti: agar jism zichligi suyuqlik zichligidan kichik (ρjism < ρsuyuqlik) bo‘lsa, jism suzadi (ustiga qalqiydi); teng bo‘lsa, suyuqlik ichida muallaq turadi; katta bo‘lsa, cho‘kadi. Po‘lat kema cho‘kmaydi, chunki ichi bo‘sh bo‘lgani uchun uning o‘rtacha zichligi suvnikidan kichik. Suvosti kemasi tanklariga suv to‘ldirib yoki chiqarib cho‘kadi yoki ko‘tariladi; aerostat va havo sharlari havodan yengil gaz bilan to‘ldirilgani uchun ko‘tariladi. Rivoyatga ko‘ra, Arximed qirol toji tarkibini tekshirayotganda vannada bu qonunni payqab, «Evrika!» (topdim!) deb qichqirgan.
| Zichliklar | Jism suyuqlikda |
|---|---|
| ρ(jism) < ρ(suyuqlik) | suzadi |
| ρ(jism) = ρ(suyuqlik) | muallaq turadi |
| ρ(jism) > ρ(suyuqlik) | cho‘kadi |
Suzishni o‘rganayotgan bolaga 10 l hajmli ko‘pik taxta beriladi. Suv ostida bu taxtaga taxminan F = 1000 · 10 · 0,01 = 100 N itaruvchi kuch ta’sir qiladi. Bu bolaning yuzini suvdan chiqarib turishga yordam beradi, albatta kattalar nazorat qiladi.
Kema quruvchi yuk bilan kema qanchalik cho‘kishini hisoblaydi, qutqaruvchi suzish vositalarini tanlaydi, g‘avvos ko‘tarish kuchini sozlaydi.
Kattalar bilan kosada kichik alyuminiy folga yoki qog‘oz idishchadan qayiqcha yasang va u cho‘kmaguncha nechta tanga ko‘tarishini sanang. Suvni kosada oz saqlang.
Tajriba: chuchuk suvli bankaga xom tuxum solsangiz, u cho‘kadi; bir necha qoshiq tuz eritib aralashtirsangiz, tuxum ko‘tariladi va suzadi. Nima uchun? Xavfsizlik: tuxumni sekin tushiring, singan tuxumni yeb ko‘rmang, ish tugagach qo‘llarni yuving. Suv bilan ishlaganda polga to‘kib yubormang.