ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Botanika

Shakli o‘zgargan ildizlar va novda

Darslar 9–10 · 2 ta dars · O‘. Pratov, A. To‘xtayev, F. Azimova, I. Saparboyev, M. Umaraliyeva. Biologiya (Botanika), 6-sinf. «O‘zbekiston» NMIU, Toshkent, 2017
10

Novda

Darslik: 27-bet
MaqsadNovdaning qismlarini (poya, barg, kurtak, bo‘g‘im, bo‘g‘im oralig‘i) va turlarini aytish.
Yangi so‘zlar
novda · shootbo‘g‘im · nodebo‘g‘im oralig‘i · internodegenerativ novda · generative (flowering) shoot
Tushuntirish

Novda yuksak o‘simliklarning vegetativ organidir: u poyadan va poyada o‘rnashgan barglar hamda kurtaklardan tashkil topadi. Daraxt yoki butada bir yil ichida o‘sib, barg va kurtak chiqargan yosh shox ham novda hisoblanadi. Poya novdaning o‘q qismidir. Poyaning barg va yon kurtak o‘rnashgan joyi bo‘g‘im, ikki qo‘shni bo‘g‘im orasi bo‘g‘im oralig‘i deyiladi. Faqat barg va kurtaklardan iborat novda vegetativ novda, gul chiqargan novda generativ (gulli) novda deb ataladi. Kuzda novda yashil rangdan qo‘ng‘ir yoki qizg‘ish rangga o‘tadi, chunki po‘sti qalinlashib po‘kak qavat hosil bo‘ladi. Kech kuzda barglar to‘kiladi, qo‘ltiqlardagi kurtaklar ochilib qoladi va shu holda qishlaydi.

Bo‘g‘im: bargva yon kurtako‘rniBo‘g‘imoralig‘iPoyaBargKurtakNovda
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Kuzda qo‘shni tok novdasini bo‘laklarga kesib, har bir bo‘lakda 2–3 ta kurtak qoldiradi. Bahorda yangi novdalar aynan shu kurtaklardan o‘sib chiqadi. Kurtaksiz bo‘lak esa o‘smaydi.

Kim ishlatadi

Bog‘bon novdani kurtagiga qarab qirqadi, kolleksioner o‘simlikni novdadan ko‘paytiradi, botanik novdaning bo‘g‘imlari bo‘yicha o‘simlikni tanib oladi.

Bugun sinab ko‘ring

Tok yoki mevali daraxt parvarishlaydigan odamdan novdani qayerdan kesishini qanday aniqlashini so‘rang. U kurtaklarga qaraydimi?

Namunalar
Olma novdasida bo‘g‘imlarni sanang: har bir bo‘g‘imda barg (yoki barg izi) va kurtak bor; bo‘g‘imlar orasi — bo‘g‘im oralig‘i.
Bahorda olma novdasi bargli — vegetativ; gul chiqargan novda — generativ. Urug‘dan unib chiqqan bir yillik nihol ham novda hisoblanadi.
Sinfda faoliyat

Kuzatish: kuzda yoki qishda terak, tol yoki olma novdasidan 15–20 sm uzunlikdagi bo‘lak (butoq) olib, lupa bilan bo‘g‘im, kurtak va barg izini toping, chizing, bo‘g‘im oraliqlarini o‘lchang. Xavfsizlik: butoqni kattalar sekatör bilan kesadi; bolalar kesuvchi asbobga tegmaydi.

Mashq
1
Novda qanday qismlardan iborat?
2
Bo‘g‘im va bo‘g‘im oralig‘ini farqlang.
3
Qaysi novda generativ: bargli va kurtakli yoki gulli?
4
Nima uchun kuzda novdalar qo‘ng‘ir rangga kiradi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliUstozlar kuni sovg‘asiHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →