Novda
Novda yuksak o‘simliklarning vegetativ organidir: u poyadan va poyada o‘rnashgan barglar hamda kurtaklardan tashkil topadi. Daraxt yoki butada bir yil ichida o‘sib, barg va kurtak chiqargan yosh shox ham novda hisoblanadi. Poya novdaning o‘q qismidir. Poyaning barg va yon kurtak o‘rnashgan joyi bo‘g‘im, ikki qo‘shni bo‘g‘im orasi bo‘g‘im oralig‘i deyiladi. Faqat barg va kurtaklardan iborat novda vegetativ novda, gul chiqargan novda generativ (gulli) novda deb ataladi. Kuzda novda yashil rangdan qo‘ng‘ir yoki qizg‘ish rangga o‘tadi, chunki po‘sti qalinlashib po‘kak qavat hosil bo‘ladi. Kech kuzda barglar to‘kiladi, qo‘ltiqlardagi kurtaklar ochilib qoladi va shu holda qishlaydi.
Kuzatish: kuzda yoki qishda terak, tol yoki olma novdasidan 15–20 sm uzunlikdagi bo‘lak (butoq) olib, lupa bilan bo‘g‘im, kurtak va barg izini toping, chizing, bo‘g‘im oraliqlarini o‘lchang. Xavfsizlik: butoqni kattalar sekatör bilan kesadi; bolalar kesuvchi asbobga tegmaydi.