ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Botanika

Qovoqdoshlar va qoqio‘tdoshlar oilalari

Darslar 54–55 · 2 ta dars · O‘. Pratov, A. To‘xtayev, F. Azimova, I. Saparboyev, M. Umaraliyeva. Biologiya (Botanika), 6-sinf. «O‘zbekiston» NMIU, Toshkent, 2017
55

Qoqio‘tdoshlar (murakkabguldoshlar) oilasi

Darslik: 129–132-betlar
MaqsadQoqio‘tdoshlar (murakkabguldoshlar) oilasining belgilarini, savatcha to‘pgulni, gul turlarini va vakillarini aytish.
Yangi so‘zlar
qoqio‘tdoshlar (Asteraceae) · daisy family (Asteraceae, composites)savatcha to‘pgul · capitulum (flower head)tilsimon / naysimon gul · ligulate (strap) / tubular flowerpista meva · achene (cypsela)
Tushuntirish

Qoqio‘tdoshlar — gulli o‘simliklarning eng yirik oilalaridan biri: darslikda 19 000 tur aytilgan, hozirgi hisoblarda 30 000 dan ortiq tur (taxminan 1 900 turkum); asosan o‘tlar. Barglari oddiy, butun yoki patsimon bo‘lingan (shuvoq). Eng muhim belgi — savatcha to‘pgul: ko‘p mayda gul umumiy o‘ramaga o‘ralgan va bitta gulga o‘xshab ko‘rinadi. Har bir gulda 5 ta tutash gultojbarg, 5 changchi (changdonlari birikkan) va ikki urug‘chibargli bitta urug‘chi bor; kosacha tukcha yoki tishcha (popukcha) shaklida qisqargan; formula: Gk5(tuk) Gt(5) Ch(5) U(2). Gul turlari: tilsimon (qoqio‘t, sachratqi), naysimon (shuvoq, kungaboqar markazi), soxta tilsimon (kungaboqar chetidagi «gulbarglar»), voronkasimon (bo‘tako‘z). Mevasi — pista meva, ko‘pincha popukchali, shamol bilan tarqaladi. Oila ikkiga bo‘linadi: sutlikandoshchalar (savatchasida faqat tilsimon gullar: dorivor qoqio‘t, zangori sachratqi) va moychechakdoshlar (naysimon gullar: shuvoq, kungaboqar, topinambur, xrizantema, kartoshkagul). O‘zbekistonda shuvoqning 39 turi qorako‘l qo‘ylari va tuyalarning kuzgi-qishki ozug‘i. Kungaboqar yosh paytida quyoshga buriladi, pishgach u asosan sharqqa qaragan holda qotadi. Oilaning 50 turi «Qizil kitob»ga kiritilgan; shuvoq va boshqalar ko‘pchilikda allergiya (pollinoz) chaqirishi mumkin.

Tilsimon:sachratqiNaysimon:topinamburSoxta tilsimonVoronkasimon:bo‘tako‘zSavatchadagi gulturlari
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Dorixonada quritilgan moychechak gullari sotiladi. Yaqindan qaralsa, har bir savatcha bitta gul emas, birga joylashgan ko‘plab mayda gullardan iborat.

Kim ishlatadi

Dorishunos dorivor o‘simliklarni biladi, gulchi savatchali gullardan buket tuzadi, o‘simlikshunos oilani gullariga qarab aniqlaydi.

Bugun sinab ko‘ring

Parkda yoki ko‘chada o‘sayotgan moychechak yoki boshqa shunday gulning markazi va chetidagi gulchalariga qarang. Gulni uzmang.

Namunalar
Dorivor qoqio‘t: poyasi juda kalta, savatchasi gulpoya uchida, hamma gullari tilsimon; mevasi pista meva, popukchasi bilan shamolda uchib tarqaladi.
Kungaboqar savatchasi: chetida yirik sariq soxta tilsimon gullar, markazida ko‘p naysimon gul; urug‘laridan o‘simlik moyi olinadi.
Sinfda faoliyat

Kuzatish: kungaboqar yoki xrizantema/moychechak savatchasini lupa bilan ko‘rib, chet va markaz gullarini ajrating; qoqio‘t mevasi popukchasini puflab, tarqalishini kuzating (ko‘z va burunni himoyalang). Xavfsizlik: chang va qoqio‘t popukchasi allergiyasida niqob; moychechak va shuvoqni sinab ichmang; yovvoyi o‘simlik shirasi teriga tegsa yuving; pichoqni kattalar ishlatsin.

Mashq
1
Savatcha to‘pgul nima?
2
Dorivor qoqio‘t va oq shuvoq gullarining farqi nima?
3
Savatchada 5 ta o‘rama qator, har qatorda 8 ta bargcha bo‘lsa, jami nechta o‘rama bargcha? (5 × 8)
4
Qoqio‘t mevasi qanday qilib tarqaladi va nima uchun bu foydali?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliLimon bilan soatHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →