Qoqio‘tdoshlar (murakkabguldoshlar) oilasi
Qoqio‘tdoshlar — gulli o‘simliklarning eng yirik oilalaridan biri: darslikda 19 000 tur aytilgan, hozirgi hisoblarda 30 000 dan ortiq tur (taxminan 1 900 turkum); asosan o‘tlar. Barglari oddiy, butun yoki patsimon bo‘lingan (shuvoq). Eng muhim belgi — savatcha to‘pgul: ko‘p mayda gul umumiy o‘ramaga o‘ralgan va bitta gulga o‘xshab ko‘rinadi. Har bir gulda 5 ta tutash gultojbarg, 5 changchi (changdonlari birikkan) va ikki urug‘chibargli bitta urug‘chi bor; kosacha tukcha yoki tishcha (popukcha) shaklida qisqargan; formula: Gk5(tuk) Gt(5) Ch(5) U(2). Gul turlari: tilsimon (qoqio‘t, sachratqi), naysimon (shuvoq, kungaboqar markazi), soxta tilsimon (kungaboqar chetidagi «gulbarglar»), voronkasimon (bo‘tako‘z). Mevasi — pista meva, ko‘pincha popukchali, shamol bilan tarqaladi. Oila ikkiga bo‘linadi: sutlikandoshchalar (savatchasida faqat tilsimon gullar: dorivor qoqio‘t, zangori sachratqi) va moychechakdoshlar (naysimon gullar: shuvoq, kungaboqar, topinambur, xrizantema, kartoshkagul). O‘zbekistonda shuvoqning 39 turi qorako‘l qo‘ylari va tuyalarning kuzgi-qishki ozug‘i. Kungaboqar yosh paytida quyoshga buriladi, pishgach u asosan sharqqa qaragan holda qotadi. Oilaning 50 turi «Qizil kitob»ga kiritilgan; shuvoq va boshqalar ko‘pchilikda allergiya (pollinoz) chaqirishi mumkin.
Dorixonada quritilgan moychechak gullari sotiladi. Yaqindan qaralsa, har bir savatcha bitta gul emas, birga joylashgan ko‘plab mayda gullardan iborat.
Dorishunos dorivor o‘simliklarni biladi, gulchi savatchali gullardan buket tuzadi, o‘simlikshunos oilani gullariga qarab aniqlaydi.
Parkda yoki ko‘chada o‘sayotgan moychechak yoki boshqa shunday gulning markazi va chetidagi gulchalariga qarang. Gulni uzmang.
Kuzatish: kungaboqar yoki xrizantema/moychechak savatchasini lupa bilan ko‘rib, chet va markaz gullarini ajrating; qoqio‘t mevasi popukchasini puflab, tarqalishini kuzating (ko‘z va burunni himoyalang). Xavfsizlik: chang va qoqio‘t popukchasi allergiyasida niqob; moychechak va shuvoqni sinab ichmang; yovvoyi o‘simlik shirasi teriga tegsa yuving; pichoqni kattalar ishlatsin.