ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Botanika

Ituzumdoshlar va tokdoshlar oilalari

Darslar 52–53 · 2 ta dars · O‘. Pratov, A. To‘xtayev, F. Azimova, I. Saparboyev, M. Umaraliyeva. Biologiya (Botanika), 6-sinf. «O‘zbekiston» NMIU, Toshkent, 2017
53

Tokdoshlar oilasi

Darslik: 126–127-betlar
MaqsadTokdoshlar oilasining belgilarini, tok gulining tuzilishini va O‘zbekiston uzumchiligini aytib berish.
Yangi so‘zlar
tokdoshlar (Vitaceae) · grape family (Vitaceae)jingalak · tendril (modified shoot)ro‘vak to‘pgul · paniclekishmish · kishmish (seedless raisin grape variety)
Tushuntirish

Tokdoshlar oilasiga 600 dan ortiq tur kiradi; ular asosan tropik va subtropik mintaqalarda tarqalgan, jingalaklari bilan boshqa narsalarga ilashib o‘suvchi buta va liana. Jingalaklar novdaning o‘zgargan shakli. Barglari oddiy yoki murakkab, uzun bandli, yonbargchali. Gullari mayda, to‘g‘ri, rangsiz, murakkab shingil (ro‘vak) to‘pgulga yig‘ilgan. Gul formulasi: Gk5 (juda kichik) Gt5 Ch5 U1; mevasi rezavor meva. Madaniy tok (Vitis vinifera) bo‘yi 2–4 m dan 10 m gacha yetadi, vegetativ yo‘l bilan (qalamcha, parxish) ko‘paytiriladi. Tok gulida 5 gultojbarg uchi bilan qo‘shilib, changchi va urug‘chini qalpoqcha kabi yopib turadi va gul ochilganda tushib ketadi. O‘zbekistonda tokning 500 ga yaqin navi o‘stiriladi: kishmish, kattaqo‘rg‘on, hiloliy, husayni, sohibi, rizamat, toyifi, charos va boshqalar. Xalq selektsioneri, akademik Rizamat ota Musamuhamedov (1881–1979) uzumchilikni rivojlantirishga katta hissa qo‘shgan. Beshyaproqli partenotsissus (yovvoyi uzum, vatani Shimoliy Amerika) manzarali liana; uning mevalarini yemang. Yovvoyi tok O‘zbekiston «Qizil kitob»iga kiritilgan.

💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Kuzda hovlida uzum quritiladi. Quritilgan uzum, ya’ni mayiz, kichrayib, undagi shakar va ta’m kuchayadi, chunki suv bug‘lanib ketadi. Mayiz oylab saqlanadi, yangi uzum esa tez buziladi.

Kim ishlatadi

Bog‘bon uzumni yetishtiradi, quritish ustasi mevani to‘g‘ri quritadi, oziq-ovqat sotuvchisi uzum va mayizni saqlash qoidalarini biladi.

Bugun sinab ko‘ring

Ikkalasi ham bo‘lsa, uzum va mayizni yaxshilab yuvib, o‘lchami va ta’mini solishtiring. Uzumning ichki tuzilishini kattalar bilan ko‘rib chiqing.

Namunalar
Tok guli: mayda, rangsiz; 5 gultojbarg uchi bilan qo‘shilib qalpoqcha hosil qiladi; 5 changchi, 1 urug‘chi; mevasi — rezavor meva (uzum).
Tok qalamcha bilan ko‘paytiriladi: bir yillik novda bo‘lagi (2–3 kurtakli) tuproqqa ekilib, ildiz otadi — bu vegetativ ko‘payish.
Sinfda faoliyat

Kuzatish: uzum shingili (bozordan) ni ko‘rib, bandini, rezavor mevalarini va urug‘larini (bo‘lsa) sanang; uzum bargi va jingalagini gerbariyga qo‘ying. Xavfsizlik: uzumni yeyishdan oldin yuving; kichik bolalarga butun uzum bermang (tiqilib qolishi mumkin); partenotsissus mevalarini yemang; pichoqni kattalar ishlatsin.

Mashq
1
Jingalak nima va u tokka nima uchun kerak?
2
Tok guli qalpoqchasi nimadan hosil bo‘ladi?
3
Rizamat ota Musamuhamedov necha yil yashagan? (1979 − 1881)
4
Nima uchun tok qalamcha bilan ko‘paytiriladi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliBobo-buvilar uchun kitobchaHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →