Karamdoshlar oilasi
Karamdoshlar oilasi deyarli barcha qit’alarda o‘sadi va 3000 ga yaqin turni o‘z ichiga oladi; ko‘pchiligi bir, ikki va ko‘p yillik o‘tlar. Ildizi o‘q ildiz, barglari oddiy, yonbargsiz, poyada ketma-ket joylashgan. Gullari to‘g‘ri, ikki jinsli, shingil to‘pgulda. Gul formulasi: Gk4 Gt4 Ch2+4 U1 — 4 erkin gulkosachabarg, 4 erkin gultojbarg (xoch shaklida, shuning uchun oilaning eski nomi «xochguldoshlar»), 6 changchi (4 tasi uzun, 2 tasi kalta) va ikkita urug‘chibargdan qo‘shilgan bitta urug‘chi. Mevasi — qo‘zoq (uzunligi enidan 3 baravar va undan ko‘p) yoki qo‘zoqcha (uzunligi eniga teng yoki 2 baravar uzun); odatda tubidan ikki pallaga ochiladi. Oddiy jag‘-jag‘ — bo‘yi 10–30 sm li bir yillik o‘t; mart-may oylarida gullaydi, uchburchak shakldagi qo‘zoqchalari bor; erta bahorda to‘pbarglari ovqatga (ko‘k chuchvara, ko‘k somsa) ishlatiladi, C va K vitaminlari bor. Ekinlari: karam, sholg‘om, rediska, turp; o‘sma bo‘yoq beradi. Bu oilaning 8 turi O‘zbekiston «Qizil kitob»iga kiritilgan. Yovvoyi o‘simlikni o‘zboshimchalik bilan dori sifatida ishlatmang.
| Qism | Soni | Belgisi |
|---|---|---|
| Gulkosachabarg | 4 | erkin |
| Gultojbarg | 4 | erkin, xoch shaklida |
| Changchi | 2+4 | 4 tasi uzun, 2 tasi kalta |
| Urug‘chi | 1 | 2 urug‘chibargdan qo‘shilgan |
Oshpaz salat uchun turpni to‘g‘rab, bir bo‘lagini tatib ko‘radi: ba’zilari juda achchiq, ba’zilari yumshoq. Karamdoshlarda o‘ziga xos o‘tkir ta’m beruvchi moddalar bor. Ular o‘simlikni hasharotlardan himoya qilishga yordam beradi, bizga esa o‘tkir hid va ta’m beradi.
Oshpaz salatda o‘tkir va yumshoq sabzavotlarni aralashtiradi, sabzavotchi karam va turp yetishtiradi, oziq-ovqat mutaxassisi o‘tkir ta’m beruvchi moddalarni o‘rganadi.
Kattalardan turp yoki sholg‘om bo‘lagini yupqa kesib berishni so‘rang. Avval hidini, so‘ng bir oz ta’mini ko‘rib, o‘tkir yoki yumshoqligini yozing.
Taqqoslash: maktab atrofidan jag‘-jag‘ yoki bozordan rediska/turp guli yoki urug‘lagan novdani oling; 4 gultojbarg, 6 changchi, qo‘zoq yoki qo‘zoqchani toping va chizing. Xavfsizlik: begona o‘tni kattalar bilan terib oling; yo‘l bo‘yi va zaharlangan joylardagi o‘tlarni yemang; iflos o‘tlarni yuvib ishlating; qo‘lni yuving.