ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Botanika

Ra’nodoshlar va karamdoshlar oilalari

Darslar 47–48 · 2 ta dars · O‘. Pratov, A. To‘xtayev, F. Azimova, I. Saparboyev, M. Umaraliyeva. Biologiya (Botanika), 6-sinf. «O‘zbekiston» NMIU, Toshkent, 2017
48

Karamdoshlar oilasi

Darslik: 115–116-betlar
MaqsadKaramdoshlar oilasining belgilarini, gul formulasini, mevalarini va vakillarini aytish.
Yangi so‘zlar
karamdoshlar (Brassicaceae) · mustard family (Brassicaceae, cabbage family)shingil · racemeqo‘zoq / qo‘zoqcha · silique / silicle (pod-like fruit)jag‘-jag‘ · shepherd’s purse (Capsella bursa-pastoris)
Tushuntirish

Karamdoshlar oilasi deyarli barcha qit’alarda o‘sadi va 3000 ga yaqin turni o‘z ichiga oladi; ko‘pchiligi bir, ikki va ko‘p yillik o‘tlar. Ildizi o‘q ildiz, barglari oddiy, yonbargsiz, poyada ketma-ket joylashgan. Gullari to‘g‘ri, ikki jinsli, shingil to‘pgulda. Gul formulasi: Gk4 Gt4 Ch2+4 U1 — 4 erkin gulkosachabarg, 4 erkin gultojbarg (xoch shaklida, shuning uchun oilaning eski nomi «xochguldoshlar»), 6 changchi (4 tasi uzun, 2 tasi kalta) va ikkita urug‘chibargdan qo‘shilgan bitta urug‘chi. Mevasi — qo‘zoq (uzunligi enidan 3 baravar va undan ko‘p) yoki qo‘zoqcha (uzunligi eniga teng yoki 2 baravar uzun); odatda tubidan ikki pallaga ochiladi. Oddiy jag‘-jag‘ — bo‘yi 10–30 sm li bir yillik o‘t; mart-may oylarida gullaydi, uchburchak shakldagi qo‘zoqchalari bor; erta bahorda to‘pbarglari ovqatga (ko‘k chuchvara, ko‘k somsa) ishlatiladi, C va K vitaminlari bor. Ekinlari: karam, sholg‘om, rediska, turp; o‘sma bo‘yoq beradi. Bu oilaning 8 turi O‘zbekiston «Qizil kitob»iga kiritilgan. Yovvoyi o‘simlikni o‘zboshimchalik bilan dori sifatida ishlatmang.

Karamdoshlar guli (xoch shaklida)
QismSoniBelgisi
Gulkosachabarg4erkin
Gultojbarg4erkin, xoch shaklida
Changchi2+44 tasi uzun, 2 tasi kalta
Urug‘chi12 urug‘chibargdan qo‘shilgan
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Oshpaz salat uchun turpni to‘g‘rab, bir bo‘lagini tatib ko‘radi: ba’zilari juda achchiq, ba’zilari yumshoq. Karamdoshlarda o‘ziga xos o‘tkir ta’m beruvchi moddalar bor. Ular o‘simlikni hasharotlardan himoya qilishga yordam beradi, bizga esa o‘tkir hid va ta’m beradi.

Kim ishlatadi

Oshpaz salatda o‘tkir va yumshoq sabzavotlarni aralashtiradi, sabzavotchi karam va turp yetishtiradi, oziq-ovqat mutaxassisi o‘tkir ta’m beruvchi moddalarni o‘rganadi.

Bugun sinab ko‘ring

Kattalardan turp yoki sholg‘om bo‘lagini yupqa kesib berishni so‘rang. Avval hidini, so‘ng bir oz ta’mini ko‘rib, o‘tkir yoki yumshoqligini yozing.

Namunalar
Rediska guli: Gk4 Gt4 Ch2+4 U1 — xoch shaklidagi 4 gultojbarg, 6 changchi, mevasi qo‘zoq.
Jag‘-jag‘ mevasi qo‘zoqcha (uchburchak); karam, sholg‘om, rediska va turp — sabzavotlar; o‘sma — bo‘yoq o‘simligi.
Sinfda faoliyat

Taqqoslash: maktab atrofidan jag‘-jag‘ yoki bozordan rediska/turp guli yoki urug‘lagan novdani oling; 4 gultojbarg, 6 changchi, qo‘zoq yoki qo‘zoqchani toping va chizing. Xavfsizlik: begona o‘tni kattalar bilan terib oling; yo‘l bo‘yi va zaharlangan joylardagi o‘tlarni yemang; iflos o‘tlarni yuvib ishlating; qo‘lni yuving.

Mashq
1
Karamdoshlar gulining formulasini yozing.
2
Qo‘zoq va qo‘zoqchaning farqi nimada?
3
Gulda 4 uzun va 2 kalta changchi bo‘lsa, jami nechta? (4 + 2)
4
Nima uchun jag‘-jag‘ bahorda ko‘p, yozda esa kam uchraydi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliMutolaa burchagi uchun gilamHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →