☰ Mundarija · Botanika

Ko‘p hujayrali yashil suvo‘tlar, qo‘ng‘ir va qizil suvo‘tlar

Darslar 40–41 · 2 ta dars · O‘. Pratov, A. To‘xtayev, F. Azimova, I. Saparboyev, M. Umaraliyeva. Biologiya (Botanika), 6-sinf. «O‘zbekiston» NMIU, Toshkent, 2017
41

Qo‘ng‘ir va qizil suvo‘tlar bo‘limlari

Darslik: 99-bet
MaqsadDengiz suvo‘tlari (qo‘ng‘ir va qizil) ning o‘ziga xos belgilarini, laminariya tuzilishini va suvo‘tlarning xalq xo‘jaligidagi ahamiyatini aytish.
Yangi so‘zlar
laminariya (dengiz karami) · Laminaria (kelp, “sea cabbage”)qo‘ng‘ir suvo‘t · brown algaqizil suvo‘t · red algaagar-agar · agar (gelling substance from red algae)
Tushuntirish

Dengiz suvo‘tlarining bo‘yi bir necha santimetrdan o‘nlab metrgacha boradi; ular dengiz tubidagi tosh, qum va boshqa narsalarga yopishib o‘sadi. Ularning xromatoforida xlorofilldan tashqari sariq (karotin), zarg‘aldoq (ksantofil), qo‘ng‘ir va qizil pigmentlar bo‘ladi, shu sababli qo‘ng‘ir va qizil suvo‘tlar bo‘limlari ajratiladi. Qo‘ng‘ir suvo‘tlarga laminariya (masalan, yapon laminariyasi) kiradi: yirik, tanasining yuqori qismi uzun tasmasimon (bir necha metr), pastki qismi kalta novsimon; dengiz qirg‘og‘idan taxminan 25–35 m chuqurlikkacha, suv doimo harakatlanib turadigan joylarda o‘sadi, jinssiz (zoosporalar bilan) va jinsiy yo‘l bilan ko‘payadi. Uning tanasida vitaminlar, shakar va boshqa foydali moddalar ko‘p, shuning uchun «dengiz karami» deyiladi. Qizil suvo‘t nemalion va yashil suvo‘t ulva ham ovqatga ishlatiladi. Norvegiya, Islandiya, Shotlandiya kabi mamlakatlarda suvo‘tlar chorva mollariga beriladi; sanoatda ulardan yod, brom olinadi; filloforadek qizil suvo‘tlardan olinadigan agar-agar marmelad va muzqaymoq tayyorlashda, laboratoriyada mikroblar o‘stirishda ishlatiladi.

Oziq-ovqat:laminariya, noriChorva ozuqasiSanoat: yod,bromAgar-agarDengizsuvo‘tlaridanfoydalanish
Namunalar
Laminariya: dengiz karami — yod va vitaminlarga boy; salatlarga ishlatiladi. Qizil suvo‘t porfira ham ovqatga (nori) ishlatiladi.
Agar-agar qizil suvo‘tdan olinadi: marmelad va muzqaymoqni quyuqlashtiradi; laboratoriyada mikroblar o‘sishi uchun oziq muhit bo‘ladi.
Sinfda faoliyat

Namoyish: quritilgan laminariya (dengiz karami) yoki nori qog‘ozi namunasini ko‘rib, hidlab, rangini va tuzilishini tasvirlang; xarita ustida dengiz suvo‘tlari yashaydigan joylarni belgilang. Tatib ko‘rish faqat do‘konda sotiladigan ozuqa mahsuloti bo‘lsa, ota-onangiz ruxsati bilan (yodga sezgir bo‘lsangiz yemang). Xavfsizlik: sohildan terilgan suvo‘tlarni yemang; qo‘l yuving.

Mashq
1
Qo‘ng‘ir va qizil suvo‘tlar yashil suvo‘tlardan nimasi bilan farq qiladi?
2
Laminariya nima uchun «dengiz karami» deyiladi?
3
Agar-agar qaysi suvo‘tlardan olinadi va nimaga ishlatiladi?
4
Nima uchun dengiz suvo‘tlari yorug‘ yetib boradigan sayoz joylarda o‘sadi?