O‘simliklarga ekologik omillarning ta’siri
Tashqi muhitning o‘simlik hayotiga ta’sir qiluvchi qismi ekologik omil deyiladi. Abiotik omillar — o‘lik tabiat: tuproq, harorat, suv, yorug‘lik, havo. Tuproq suv va mineral oziq beradi; yorug‘lik va harorat fotosintez, nafas olish, o‘sish, urug‘ unishi, meva pishishini belgilaydi; suv o‘simlik vaznining katta qismini (taxminan 60–90%) tashkil qiladi; havodagi CO₂ fotosintezda, kislorod nafas olishda kerak, shamol esa bug‘lanish, changlanish va tarqalishga ta’sir qiladi. Yorug‘likka munosabatiga ko‘ra o‘simliklar yorug‘sevar va soyasevarlarga bo‘linadi. Biotik omillar — tirik tabiat: bakteriyalar, zamburug‘lar, hayvonlar va boshqa o‘simliklar. Dukkakli o‘simliklar ildizidagi tugunak bakteriyalar havodagi azotni o‘zlashtirib o‘simlikni oziqlantiradi; tuproq mikroorganizmlari organik moddalarni parchalaydi; qushlar va hayvonlar urug‘ tarqatadi. O‘simliklar bir-biriga ham ta’sir qiladi: zarpechak va shumg‘iya kabi parazit o‘simliklar boshqa o‘simlik hisobiga yashab, unga zarar yetkazadi; archa, qarag‘ay, terak fitonsid ajratib, mikroblarni nobud qiladi. Inson omili: ijobiy (ekin ekish, o‘rmon tiklash, ko‘kalamzorlashtirish) va salbiy (o‘rmon kesish, haddan ortiq yig‘ish va mol boqish, ifloslash). Orol dengizi sathining pasayishi sabab zaharli changlar va tuz tuproqni buzdi, daryo bo‘yi to‘qaylar quriy boshladi.
| Omil | Misol |
|---|---|
| Abiotik (o‘lik tabiat) | tuproq, havo, shamol |
| Biotik (tirik tabiat) | zamburug‘lar, parazit o‘simliklar |
| Inson omili | ijobiy: o‘rmon tiklash; salbiy: haddan ortiq mol boqish, ifloslash |
Loyiha: o‘zingiz yashayotgan joyda odamning o‘simliklarga ta’sirini aniqlang (ijobiy va salbiy 3 tadan), salbiy ta’sirning oldini olish uchun 3 ta chora o‘ylab toping. Tajriba: bir xil ikkita maysani yorug‘da va qorong‘ida (quti ostida) 7–10 kun o‘stirib solishtiring. Xavfsizlik: zarpechak va boshqa begona o‘tlarni yulganda qo‘lqop kiying; ko‘chada axlat yig‘ayotganda kattalar bilan ishlang, o‘tkir buyumlarga tegmang.